KURAN'DA RIZIK, ADALET VE ŞİDDET

[Ertugrul Tulpar]

RIZIK, ADALET VE ŞİDDET

(Rezzâk – Âdil – Şedîd)

Bu metin, Kur’an’da sıkça birlikte anılan fakat modern okumalarda birbirinden koparılan üç alanı — rızık, adalet ve şiddet — yeniden yan yana getirmeyi amaçlar. Bu üçlü, Kur’an’da bir sistem oluşturmaz; aksine her sistemleşme girişimini kesintiye uğratan bir etik gerilim hattı üretir.

Kur’an, rızkı dağıtılacak bir hak, adaleti kurulacak bir düzen, şiddeti ise uygulanacak bir araç olarak sunmaz. Tam tersine, bu üç alanı sürekli olarak insanın talep, itiraz ve hüküm verme arzusunu askıya alan bir eşik olarak işler.

1. Rızık (Rezzâk): Hak Değil, Askı

Kur’an’da rızık, emek–karşılık ilişkisiyle kurulmaz.
“Allah dilediğine rızkı açar, dilediğinden kısar” ifadesi, keyfî bir dağıtım ilkesi değildir; insanın adalet talebini Tanrı’ya yöneltmesini engelleyen bir kırılma noktasıdır.

Rızık:
Bir hak değildir,
Talep edilebilir bir alacak değildir,
Hesaplanabilir bir dağıtım planı değildir.

Rızık, tam tersine, insanın şu cümleyi kurmasını askıya alır:

“Bunu hak ediyorum.”

Bu askı noktası kritik bir işlev görür:
Adalet talebi Tanrı’ya yöneldiği anda, şiddet meşrulaşma riski kazanır. Kur’an, rızkı bu nedenle hesapsız olarak tanımlar. Hesap, insanın elinden alınır.

2. Adalet (Âdil): Eşitlik Değil, Kesinti

Kur’an’da adalet, modern anlamda bir eşitlik ilkesi değildir.
Ne ekonomik bir model, ne de siyasal bir programdır.

Adalet (ʿadl):
Paylaştırmaz,
Dengelemez,
Sistem kurmaz.

Adalet, Kur’an’da şiddetin gerekçelendirilmesini kesintiye uğratan bir ilke olarak çalışır. Bu nedenle adalet, sonuç üretmez; sınır üretir.

Kur’an’ın adaleti şunu yapar:

“Haklı olsan bile, hüküm vermekte acele etme.”

Bu yüzden Kur’an’da adalet, çoğu zaman ertelemeyle, sabırla ve hükmün Allah’a bırakılmasıyla birlikte anılır. Adalet, insanın hüküm verme iştahını törpüler.

3. Şiddet (Şedîd): Yok Edilmeyen, Askıya Alınan

Kur’an, şiddeti bütünüyle ortadan kaldırmaz.
Şiddet (şedîd), Kur’an’da potansiyel olarak hep vardır.

Ancak bu şiddet:

Sürekli uygulanmaz,
Norm hâline getirilmez,
İnsan eliyle mutlaklaştırılmaz.

“Allah şedîd’ül-ikabtır” ifadesi, insanın şiddet yetkisini kendine mal etmesini engelleyen bir ifadedir. Şiddet Tanrı’ya nispet edildiği ölçüde, insanın elinden çekilir.

Bu nedenle Kur’an’da şiddet:
Bir yönetim aracı değil,
Bir etik uyarıdır.

Mülk – Emlâk – Mâlik – Melik
(Sahiplikten Hükümranlığa)

Kur’an’da mülk, modern anlamda bir özel mülkiyet rejimi değildir.

Mülk: Geçici tasarruf alanı
Emlâk: Elden çıkabilir olan
Mâlik: Sahip olduğunu sanan
Melik: Hükmü elinde tutan

Kur’an, insanı mâlik olarak tanımlar; melik olarak değil.
Bu ayrım kritiktir: İnsan sahip olabilir, ama hüküm veremez.

“Allah mülkün sahibidir” ifadesi, mülkiyeti kutsallaştırmaz; tam tersine insanı mutlak sahiplik iddiasından mahrum bırakır.

Sistem Değil, Askı
Rızık, adalet ve şiddet; Kur’an’da bir ekonomik-siyasal düzen kurmaz.
Kur’an’ın yaptığı şey şudur:

İnsan, elindeki farkı hak,
elindeki gücü adalet,
elindeki şiddeti meşruiyet saymasın diye
her birini askıya alır.

Bu nedenle Kur’an, bir düzen kitabı değil;
düzen kurma arzusunu sürekli bozan bir metindir.

Ertuğrul Tulpar
26 - Ocak - 2026

[Ertugrul Tulpar]

Kur’an’ı Düzen Kitabı Olarak Değil, Etik Askı Metni Olarak Okumak

(Metodolojik Not)

Bu çalışma, Kur’an’ı bir ekonomik, siyasal ya da toplumsal düzen modeli olarak okumayı bilinçli biçimde reddeder. Aynı şekilde Kur’an’ı mevcut düzenleri meşrulaştıran bir ideolojik metin olarak ele almayı da reddeder. Bu iki okuma biçimi, görünürde karşıt olsalar da aynı varsayımı paylaşır: Kur’an’ın insan için kurulabilir ve uygulanabilir bir düzen sunduğu varsayımı.

Oysa bu metnin hareket noktası şudur:
Kur’an, insanın düzen kurma kapasitesini inkâr etmez; ancak kurulan düzenin adalet, hakikat ve meşruiyet iddiasını sürekli olarak askıya alır. Bu nedenle Kur’an ne anarşik bir metindir ne de kurucu bir siyasal manifesto. Kur’an’ın müdahalesi, düzenin kendisine değil; düzenin mutlaklaştırılmasına yöneliktir.

Bu metodolojik tercih, Kur’an’daki temel kavramların — rızık, adalet, mülk, üstünlük, şiddet — modern siyasal ve iktisadî kategorilerle doğrudan özdeşleştirilmesine karşı çıkar. Kur’an’da bu kavramlar bir sistem inşa etmez; tam tersine, insanın kendi kurduğu sistemleri haklılaştırma ve kutsallaştırma eğilimini kesintiye uğratan etik eşikler olarak işlev görür.

Bu bağlamda:

Rızık, emek karşılığı dağıtılan bir hak değil; insanın “hak ettim” iddiasını askıya alan bir sınırdır.

Adalet, eşitlik üreten bir dağıtım şeması değil; hüküm verme iştahını erteleyen bir ilkedir.

Şiddet, bütünüyle yok edilen bir olgu değil; meşruiyeti insandan çekilip Tanrı’ya nispet edilerek sınırlanan bir potansiyeldir.

Mülk, mutlak sahiplik değil; geçici tasarruf alanıdır.

Üstünlük, yöneten–yönetilen hiyerarşisini sabitleyen bir norm değil; karşılıklı bağımlılık yaratan bir farktır.

Bu nedenle Kur’an, insan düzenini “yanlış” ilan etmez; fakat hiçbir düzenin kendisini son söz, nihai adalet ya da ilahi iradenin doğrudan temsili olarak sunmasına izin vermez. Kur’an’ın temel jesti, düzen kurmak değil; düzenin kendi şiddetini adalet adı altında meşrulaştırma biçimlerini görünür kılmak ve askıya almaktır.

Bu metodolojik çerçeve, Kur’an’ı savunma ya da mahkûm etme ikiliğinin dışına çıkar. Amaç, Kur’an’ın ne dediğini değil, metin olarak ne yaptığını izlemektir. Kur’an burada bir model sunmaz; bir etik gerilim alanı açar. Okur bu gerilimle baş başa bırakılır; rahatlatılmaz, yönlendirilmez, kesin bir programa teslim edilmez.

Bu nedenle bu çalışma, Kur’an’ı:

bir düzen önerisi olarak değil,

bir devrim çağrısı olarak değil,

düzen kurma arzusunun kendisini sınayan bir metin olarak okur.

Ertuğrul Tulpar
26 - Ocak - 2026

[Ertugrul Tulpar]

Adalet Talebi, Şiddet Riski

Kur’an’da rızık ayetlerinin yarattığı rahatsızlık tesadüf değildir. Bu rahatsızlık, eşitsizliğin kutsanmasından değil; adalet talebinin Tanrı’ya yöneltilmesiyle ortaya çıkan şiddet riskinden kaynaklanır. Kur’an, rızkı adalet kategorisinin dışında tutarak, insanın “hak ettim” iddiasını ilahi bir hesaplaşmaya dönüştürmesini engeller. Çünkü adalet, Tanrı adına talep edildiği anda, itiraz kolayca cezaya, talep kolayca hükme, hüküm ise şiddetin meşrulaştırılmasına dönüşür. Bu nedenle Kur’an, rızık üzerinden bir düzen kurmaz; aksine her düzen iddiasının içine, adalet talebini erteleyen bir etik askı yerleştirir. Bu askı, farkları ortadan kaldırmaz; fakat farklar üzerinden kurulacak mutlak adalet ve yönetim iddialarını baştan kırılgan hâle getirir.

[Ertugrul Tulpar]

Paylaşım, Cinsiyet ve Hükmün Askısı

“Allah size, çocuklarınızın alacağı miras hakkında, erkeğe kadının payının iki mislini tavsiye eder.”
(Nisâ 11)

Bu ayet, modern okumalarda çoğunlukla cinsiyet temelli adaletsizlik olarak değerlendirilir. Eleştiri, ayeti şu varsayımla okur:
-Miras, adil biçimde eşitlenmesi gereken bir haktır.
-Kur’an bu varsayımı kısmen kabul eder, fakat mutlaklaştırmaz.

1. Miras: Hak mı, Müdahale mi?
Kur’an’da miras, insanın serbestçe düzenleyebileceği bir alan olarak bırakılmaz. Aksine, vahyin doğrudan müdahale ettiği nadir toplumsal başlıklardan biridir. Bu müdahalenin yönü önemlidir:
-Erkek lehine bir sınırsızlık kurulmaz.
-Kadın mirastan çıkarılmaz.
-Pay, keyfî geleneğin elinden alınır.

Bu noktada Kur’an, mevcut düzeni kutsamaz; mevcut keyfîliği sınırlar.

2. “İki pay” neyi sabitlemez?
Ayet, pay oranını belirler; ancak bu oranı adaletin özü olarak ilan etmez. Metin şunu yapmaz:

“Bu oran ebedî adalettir” demez.

“Bu oran üstünlüğün göstergesidir” demez.

“Bu oran erkeğin değerini gösterir” demez.

Pay oranı burada normatif bir ideal değil; şiddeti sınırlayan bir geçici eşiktir.

Kur’an, mirası eşitlemez; ama daha büyük eşitsizliği de meşrulaştırmaz.

3. Cinsiyet mi, yükümlülük mü?
Kur’an’da miras ayeti tek başına okunmaz. Aynı metin evreninde:
-Nafaka yükümlülüğü erkeğe verilir.
-Ekonomik sorumluluk tek taraflıdır.
-Kadının mirası harcama yükümlülüğü olmadan korunur.

Bu ilişki, modern eşitlik anlayışıyla örtüşmek zorunda değildir; fakat ayetin yaptığı şey değer hiyerarşisi kurmak değildir. Kur’an, burada “kim daha değerlidir?” sorusunu bilinçli olarak sormaz.

4. Ayetin asıl yaptığı şey
Nisâ 11, bir toplumsal düzen ideali sunmaz. Ayetin işlevi şudur:

> Miras üzerinden kurulabilecek
mutlak adalet,
mutlak eşitlik
ve mutlak hüküm iddialarını sınırlandırmak.

Pay, insanın elinden alınır; vahyin belirlediği bir eşik olarak kalır. Böylece miras, iktidar mücadelesinin sınırsız alanı olmaktan çıkar.

5. “Kadın muhatap alınmıyor” iddiası
Metnin “Allah Kur’an’da kadınları muhatap almaz” iddiası metinsel olarak doğru değildir. Kur’an, çoğu zaman kolektif hitap kullanır. Bu hitap, modern bireyci dilin dışında işler. Bu, kadını dışlama değil; muhataplığı cinsiyet üzerinden sabitlememe tercihidir.

Burada sorun, ayetin kendisinden çok, modern okurun metinden beklediği dil rejimidir.

6. Sonuç: Miras ayeti ne yapar?
Miras ayeti:
erkek egemen bir düzen inşa etmez,
cinsiyeti ontolojik üstünlük olarak kurmaz,
eşitsizliği kutsallaştırmaz.

Yaptığı şey şudur:

Miras üzerinden
mutlak adalet,
mutlak eşitlik
ve mutlak hüküm üretme arzusunu askıya almak.

Bu nedenle Nisâ 11, bir düzenin temeli değil;
düzen iddialarının sınır çizgisidir.

[Ertugrul Tulpar]

ÜSTÜNLÜK VE DERECELER
Fark, Bağımlılık ve Meşruiyetin Askısı

Kur’an’da sıkça tekrarlanan bir ifade dikkat çeker:
“Bak, rızık bakımından onların kimini kiminden üstün kıldık” (İsrâ 21);
“Onlardan kimini kimine derecelerle üstün kıldık ki, biri diğerine iş gördürebilsin” (Zuhruf 32).

Bu ayetler yüzeysel bir okumada, hiyerarşinin ilahî bir meşruiyet kazandığı izlenimini verebilir. Modern eleştiri çoğu zaman buradan hızla şu sonuca ulaşır: Kur’an, yöneten–yönetilen ayrımını doğal ve meşru saymaktadır. Oysa bu sonuç, ayetlerin metin içindeki işleviyle örtüşmez.

Kur’an’da geçen üstünlük (tafdîl), ontolojik bir değer farkı değildir; ahlâkî bir üstünlük ya da yönetme hakkı hiç değildir. Kalıcı, sabitlenmiş bir statü anlamı da taşımaz. Kur’an hiçbir yerde “üstün olan hükmetsin”, “üstün olan yönetsin” ya da “üstün olan haklıdır” demez. Bu bağlantılar, metnin kendisinde değil, okurun zihninde kurulmaktadır.

“Derecelerle üstün kılma” ifadesi de sabit bir hiyerarşi ya da piramit üretmez. Aksine, üç temel özelliği beraberinde getirir: üstünlük değişkendir, mutlak değildir ve tek taraflı değildir. Dereceler, kimlik değil durum üretir; konum değil ilişki kurar. Bu nedenle Kur’an’daki derecelendirme, bir yönetim şeması değil, insanlar arasında kaçınılmaz bir karşılaşma ve temas alanı oluşturur.

Zuhruf 32’de geçen “birbirine iş gördürmek” ifadesi bu noktada belirleyicidir. Ayetin işaret ettiği ilişki mutlak egemenlik ya da tek yönlü tahakküm değildir. “İş gördürmek”, aynı anda bağımlılık üretir; ihtiyacı görünür kılar. Birinin diğerine iş gördürmesi, aynı zamanda ona muhtaç olması demektir. Bu muhtaçlık, üstünlüğün kendi başına meşruiyet üretmesini engeller.

Dikkat çekici olan bir diğer nokta, üstünlüğün Kur’an’da ısrarla Allah’a nispet edilmesidir. Bu nispetin işlevi, üstünlüğü insanın elinden almaktır. Eğer üstünlük liyakate, başarıya, üretime ya da güce bağlansaydı, insan şu cümleyi rahatlıkla kurabilirdi: “Üstünüm, o hâlde hükmederim.” Kur’an tam olarak bu cümlenin kurulmasını engeller.

Bu nedenle Kur’an, üstünlüğü adaletle birleştirmez. Çünkü üstünlük–adalet birleşimi, hızla şiddeti meşrulaştıran bir zincire dönüşür: “Üstünüm” denir, ardından “haklıyım”, sonra “yönetirim” ve nihayet “cezalandırırım”. Kur’an bu zinciri daha ilk halkada kırar. Üstünlük vardır; ancak hak üretmez, hüküm üretmez, şiddet üretmez.

Bu çerçevede üstünlük ve dereceler ayetleri, ne sınıfsal bir düzen kurar, ne erkek egemenliğini meşrulaştırır, ne de kapitalist bir hiyerarşi üretir. Yaptıkları şey daha sınırlayıcı ve daha sarsıcıdır: insanın elindeki farkı üstünlük, üstünlüğü hak, hakkı hüküm, hükmü ise şiddet sayma arzusunu askıya almak.

Genel Kapanış: Üç Hattın Birlikte Okunuşu

Rızık, miras ve üstünlük ayetleri birlikte okunduğunda Kur’an’ın herhangi bir ekonomik ya da siyasal modeli onaylamadığı açıkça görülür. Rızık, hak iddiasını askıya alır; miras, hüküm verme arzusunu sınırlar; üstünlük ise meşruiyet üretimini bozar. Bu nedenle Kur’an ne kapitalisttir ne sosyalisttir; ne erkek egemen bir düzeni kutsar ne de eşitliği nihai bir manifesto hâline getirir. Kur’an’ın yaptığı şey daha sarsıcıdır: insanın, düzen kurarken kendini adaletin yerine koyma arzusunu hedef alır.