KENT AKLININ SAVUNUSU VE ÇÖKÜŞÜ
Seküler Kafesin İçinden Konuşanlara Cevap
Kentçi, seküler ve küresel akıl kendini çoğu zaman “rasyonel”, “ilerici”, “barışçıl” olarak sunar.
Oysa bu akıl, aynı mekânsal varsayımı paylaşır:
Her şey merkezde toplanmalı, her şey dolaşıma girmeli, her şey şeffaflaşmalıdır.
Bu varsayım masum değildir.
Kent, bir mekân değil; bir siyasal teknolojidir.¹
Bu teknoloji mesafeyi kapatır, farkı eritir, sürekliliği yakar.
Yakınlık burada ilişki değildir; yakıcılıktır (nar).
Kentçi akıl, şehri savunduğunu iddia ederken, aslında şehri imkânsızlaştırır.
Çünkü şehir mesafe ister.
Mahremiyet ister.
Hukukun mekândan büyük olmasını ister.
Kent bunların hepsini “verimsizlik” sayar.
Seküler Kafes
Seküler akıl, dinle değil; mesafeyle kavgalıdır.
Aşkın olanla değil; sınırla problemi vardır.
Bu nedenle her şeyi görünür kılar, her şeyi ölçer, her şeyi denetlenebilir hâle getirir.
Bu durum özgürlük üretmez.
Bu, seküler kafes üretir.²
Kafesin özelliği şudur:
İçindekiler uçtuklarını zanneder.
Ama yön hep aynıdır.
Kentçi siyaset bu kafesi büyütür.
Küreselcilik ise kafesi birbirine bağlar.
Küresel Dehliz
Küresel düzen bir “dünya toplumu” kurmaz.
Bir dehliz kurar.³
Dehliz; girişi bol, çıkışı belirsiz olan bir geçittir.
Uluslar bu dehlizde ölçek kaybeder.
Halklar bu dehlizde temsil kaybeder.
Şehirler bu dehlizde kentleşir.
Kentçi akıl bu duruma “entegrasyon” der.
Oysa bu, yönsüz dolaşımdır.
Tekasür ve Akdeniz Mirası
Kentçi siyaset, büyümeyi ahlâk sayar.
Biriktirmeyi erdemleştirir.
Merkezi kutsar.
Bu mantık, Akdeniz tipi imparatorlukların tekasürcü mirasıdır.⁴
Her şeyi yığarak ayakta kalma sanrısı.
Oysa tekasür, yakıcıdır.
Şehri yakar.
İnsanı yakar.
Hafızayı yakar.
Göçer-Evli Uygarlık: Karşı Hat
Bu kitaptaki karşı teklif, bir nostalji değildir.
Bir “geçmişe dönüş” çağrısı hiç değildir.
Göçer-Evli Uygarlık,
yerleşik imparatorlukların dikey tahakkümüne karşı
yatay, taşınabilir, hukuk-merkezli bir siyasal tecrübedir.⁵
Bu tecrübe:
• Merkezsizdir ama dağınık değildir,
• Devletlidir ama putlaştırmaz,
• Şehri yürütür ama kenti çoğaltmaz,
• Mesafeyi ahlâk sayar.
Bu nedenle kentçi akıl, bu tecrübeyi “ilkel” sayar.
Çünkü bu tecrübe kafese sığmaz.
Tehâfül: Çöküşün Adı
Kentçi-seküler-küresel akıl kendi tutarsızlıklarını örtmek için süreklilik anlatır.
Oysa yaşanan şey tehâfüldür:
Yani içten içe çözülme, sessiz çöküş.⁶
Enerji krizleri,
tedarik zinciri kopuşları,
kent depresyonları,
ruhsal dağılmalar…
Bunların hiçbiri arıza değildir.
Bunlar sistemin kendisidir.
Son Not
Bu bölüm bir çağrı yapmaz.
Bir birlik önermez.
Bir isim koymaz.
Sadece şunu söyler:
Kentçi akıl,
seküler kafesi büyütürken
küresel dehlizi derinleştirir.
Göçer-Evli tecrübe ise
kafesi reddeder,
dehlizi geçer,
şehri yeniden mümkün kılar.
Gerisi, bu hissi takip edebilenlere kalmıştır.
Ertuğrul Tulpar
25 - Ocak - 2026
Dipnotlar
1. Kentin siyasal teknoloji olarak okunması için bkz. Henri Lefebvre, The Production of Space.
2. “Seküler kafes” kavramı, sekülerleşmenin özgürleştirici değil düzenleyici/denetleyici işlevine işaret eder.
3. Dehliz metaforu, küresel dolaşımın yönsüz ve çıkışsız yapısını anlatmak için kullanılır.
4. Tekasür eleştirisi için bkz. Kur’an, Tekâsür Suresi; ayrıca Akdeniz imparatorlukları üzerine Braudel.
5. Göçer-Evli Uygarlık kavramı, yerleşik/göçebe ikiliğini aşan, hukuk ve meslek üzerinden örgütlenen şehir fikrini ifade eder.
6. Tehâfül (çöküş), ani yıkım değil, süreklilik görüntüsü altında çözülme anlamında kullanılmıştır.
