Lacan ve Tulpar: Büyük Öteki, Ontolojik Gerilim ve Tutrak
Lacan’ın en sert cümlelerinden biri şudur:
“Büyük Öteki yoktur.” Bu cümle ilk bakışta yalnızca dilsel ya da psikanalitik bir formül gibi görünebilir. Oysa içerdiği sarsıntı çok daha derindir. Lacan burada, öznenin anlamı, yasayı, düzeni ve otoriteyi dayandırdığı simgesel alanın kendi kendini mutlak biçimde temellendiremediğini söyler. Başka bir deyişle, simgesel düzen vardır; işler; özneyi kurar; ama son kertede kendi üstünde kendisini eksiksiz biçimde garanti edecek ikinci bir makam yoktur. Yasa vardır, fakat son temeli saydam değildir. Anlam vardır, fakat kapanmaz. Otorite vardır, fakat mutlak değildir.
Tulpar sistemi bu teşhisi bütünüyle reddetmez. Tam tersine, önemli ölçüde onaylar. Gerçekten de insanî düzenler eksiktir. Hiçbir kurum, hiçbir ideoloji, hiçbir yorum, hiçbir siyasal yapı, hiçbir kültürel sistem varoluşun gerilimini son kez çözüme kavuşturamaz. Hiçbir düzen, masum acıyı bütünüyle temize çekemez. Hiçbir sistem, özneyi çatlağından tümüyle kurtaramaz. Bu bakımdan Lacan’ın gördüğü şey, Tulpar açısından yabancı bir şey değildir.
Burada Lacan’ı doğru okumak gerekir. Lacan, basitçe “Büyük Öteki diye hiçbir şey yoktur” demez; daha sert ve daha teknik bir şey söyler: Büyük Öteki, mutlak ve eksiksiz bir garantör olarak yoktur. Yani dil vardır, yasa vardır, simgesel düzen vardır; özne bunların içinde kurulur. Fakat bu düzenin kendisi kapanmış, tam, son kez temellendirilmiş bir bütün değildir. Tulpar sistemi bu teşhisi büyük ölçüde kabul eder; ancak onu simgesel eksiklik düzeyinde bırakmaz. Çünkü bize göre Büyük Öteki’nin eksik oluşu, yalnızca dilsel ya da yapısal bir sorun değil; daha derinde, varlığın ontolojik gerilimli oluşunun sonucudur. Bu yüzden Tulpar sistemi, Lacan’dan farklı olarak, Öteki’ni bütünüyle dağıtmaz; ama onu mutlaklaştırmaz da. Büyük Öteki vardır, çünkü insan anlam, yasa, kurum, ilişki ve hakikat yönelimi olmadan yaşayamaz. Ama Büyük Öteki tam değildir; çünkü hiçbir insanî düzen ontolojik gerilimi son kez çözemez. Dolayısıyla mesele, eksikliği kapatacak nihai bir merci bulmak değil; bu gerilim altında özneyi, ilişkiyi ve düzeni dağılmadan tutacak bir
tutrak kurabilmektir.
Lacan’ın keşfi, Öteki’nin çatlağıdır; Tulpar’ın ısrarı ise bu çatlağın yalnızca simgesel değil, ontolojik olduğudur. Bu yüzden insanın meselesi artık tamlığı bulmak değil, çatlak altında dağılmadan kalmaktır. Hiçbir yasa son değildir. Hiçbir kurum eksiksiz değildir. Hiçbir yorum hakikati bütünüyle sahiplenemez. Büyük Öteki bu yüzden ne bütünüyle yoktur ne de mutlak biçimde vardır; vardır ama gerilim altında, eksik, sınırlı ve kırılgan biçimde vardır. İnsana düşen görev, bu eksikliği fanatizmle kapatmak ya da nihilizmle dağıtmak değil; gerilim altında
tutrak kurmaktır. Çünkü tutrak yoksa özne savrulur; özne savrulursa gerilim hızla şiddete dönüşür.
Fakat Tulpar sistemi Lacan’da durmaz. Asıl ayrım tam burada başlar. Çünkü Lacan’ın temel sahası simgesel düzendir: dil, yasa, arzu, eksiklik, temsil ve özne. Tulpar sistemi ise bu çatlağın yalnızca simgesel bir eksiklik olmadığını, daha derinde
ontolojik bir gerilim bulunduğunu ileri sürer. Yani mesele yalnızca Büyük Öteki’nin eksikliği değildir. Mesele, varlığın bizzat kendi yapısının gerilimli oluşudur. Eksiklik, burada yalnızca temsil rejiminin açığı değil; acı, ölüm, kayıp, çözülme, şiddet ihtimali ve kırılganlıkla örülü varoluşun yapısal şartıdır.
Bu nedenle Tulpar sistemi şöyle der: Lacan, simgesel düzenin neden kapanmadığını görür; fakat Tulpar, bu kapanmazlığın arkasında daha köklü bir ontolojik yapı bulunduğunu söyler. Başka bir ifadeyle, Büyük Öteki tam olmadığı için gerilim yok değildir; tersine, gerilim ontolojik olduğu için Büyük Öteki de tam olamaz. Böylece eksiklik, psikanalitik bir kategori olmaktan çıkar ve ontolojik bir çerçeveye yerleşir.
Burada Ontolojik Gerilim Teorisi devreye girer. OGT’ye göre kötülük, acı, kırılganlık ve çözülme ihtimali, açıklanması gereken geçici anomaliler değil; varoluşun yapısına içkin gerilimlerdir. Bu yüzden mesele, “Neden bu eksiklik var?” sorusundan çok, “Bu gerilim altında varoluş nasıl sürer?” sorusudur. Bu bakımdan Tulpar sistemi Lacan’ın gördüğü çatlağı onaylar; ama onu yalnızca arzu ve simgesel eksiklik bağlamında değil, doğrudan doğruya varoluşun gerilimli yapısı bağlamında yeniden konumlandırır.
Fakat Tulpar’ın Lacan’dan en belirgin farkı yalnız ontolojik derinlikte değildir. Asıl fark, bu teşhisin ardından gelen ikinci sorudadır. Lacan çatlağı gösterir. Eksikliğin kapanmayacağını söyler. Öteki’nin mutlak olmadığını açığa çıkarır. Fakat Tulpar sistemi burada şu soruyu öne çıkarır:
Peki özne bu bilgiyle ne yapacaktır? Eğer simgesel düzen tam değilse, eğer varlık gerilimliyse, eğer nihai kapanış mümkün değilse, insan nasıl yaşayacaktır? Fanatizme mi kaçacaktır? Nihilizme mi çökecektir? Şiddete mi hızlanacaktır? Yoksa başka bir yol mu kuracaktır?
Tulpar sistemi tam burada kendi özgün cevabını verir:
askı, tutrak ve tutuluş.Askı, gerilimin, arzunun ya da şiddetin hemen edime dönüşmesini engelleyen etik-zamansal eşiğin adıdır. Askı, kararsızlık değildir; korkaklık da değildir. Askı, geri dönüşsüzlüğü bilen öznenin, hızın cazibesine rağmen durabilmesidir. Bu yüzden askı, edimin karşısında bir zayıflık değil; bir etik yavaşlatmadır.
Fakat sistemin daha kurucu kavramı artık askı değil,
tutraktır. Çünkü askı daha çok kriz anındaki durdurma jestini anlatırken, tutrak bir özneyi, ilişkiyi, mekânı ya da toplumu içeriden dağılmadan tutan kurucu dayanağı ifade eder. Tutrak, görünmeyen omurgadır. Bir şehri yalnız bina olarak değil, vicdan, boşluk, ritim ve adab üzerinden ayakta tutan şeydir. Bir okulu yalnız derslikler toplamı olmaktan çıkarıp çocuk için bir iç dayanak haline getiren zemindir. Bir özneyi dürtü, öfke, arzu ve çözülme altında bile içeriden tutan iskelettir. Bu yüzden Tulpar sistemi, Lacan’ın gösterdiği eksikliği yalnızca teşhis etmekle kalmaz; bu eksiklik ve gerilim altında neyin ayakta kalabildiğini de sorar. Cevabı şudur:
Tutrak olmadan özne dağılır; askı olmadan tutrak işlemeyi sürdürmekte zorlanır.Burada Tulpar, Lacan’dan belirgin biçimde ayrılır. Lacan için Büyük Öteki kurucu ama eksik olan simgesel düzendir. Tulpar için ise Büyük Öteki yalnızca simgesel bir alan değil, çok katmanlı bir yapıdır: yasa, kültür, kurum, otorite, hakikat yönelimi, hatta aşkınlık ufku. Fakat bu çok katmanlı Öteki de mutlak değildir. Çünkü hiçbir insanî düzen ontolojik gerilimi son kez çözemez. Böylece Tulpar sistemi, Büyük Öteki’ni bütünüyle dağıtmaz; ama onu mutlaklaştırmaz da. Öteki vardır; çünkü insan dil, yasa, ilişki, anlam ve hakikat yönelimi olmadan yaşayamaz. Ama bu Öteki tam değildir; çünkü varlık zaten gerilimlidir.
Bu noktada Tulpar sisteminin teolojik açıklığı da görünür hale gelir. Lacan’ın formülü çoğu zaman her türlü nihai garanti fikrini çökertici biçimde işler. Oysa Tulpar sistemi daha incelikli bir ayrım yapar:
Eksik olan şey aşkınlığın kendisi değil, insanın temsil düzenidir. Yani ilâhî kemâl düşünülebilir; hakikat ufku korunabilir; aşkınlık yönelimi sürdürülebilir. Fakat hiçbir insanî kurum, hiçbir yorum, hiçbir siyasal yapı, hiçbir dogmatik sistem bu aşkınlığı eksiksiz temsil ettiğini iddia edemez. Bu yüzden Tulpar sistemi hem Lacan’ın eksiklik teşhisini ciddiye alır, hem de hakikat ufkunu tümüyle çökertmez. Bu, ne basit bir dogmatizmdir ne de çözücü bir nihilizm; daha çok, aşkınlık ile temsil arasındaki gerilimi koruyan bir konumdur.
Tulpar’ın siyasal farkı da burada belirir. Lacan’da Öteki esas olarak yapısal eksiklik içeren bir simgesel alandır. Tulpar Modeli’nde ise Öteki aynı zamanda
psikopolitik bir rejim haline gelebilir. Yani kurumlar, liderlik biçimleri, kültürel aygıtlar ve siyasal sistemler, bu eksikliği örtmek için gerilimi manipüle edebilirler. Gerilimi çözmezler; askıda tutarlar. Askıda tutulan gerilim üzerinden denetim, tahakküm, bağımlılık ve kriz yönetimi üretirler. Böylece Tulpar, Lacan’ın “Öteki tam değildir” teşhisini bir adım ileri taşır ve şunu ekler:
Öteki yalnızca eksik değildir; bazen kendi eksikliğini gizlemek için gerilimi dolaşımda tutan manipülatif bir aygıta da dönüşebilir. Bu, Lacan’dan daha siyasal bir bakıştır.
Bütün bunların sonucunda Tulpar sistemi şu noktaya gelir: insanın temel meselesi artık tamlığı bulmak, eksiksiz sistemi kurmak ya da nihai garantöre kavuşmak değildir. İnsanın temel meselesi, ontolojik gerilim altında çözülmeden kalabilmektir. Bu yüzden insan, mutluluk arayan bir varlık olmaktan önce,
gerilimde kalma kapasitesi olan bir varlık olarak düşünülmelidir. Ve bu kapasite yalnızca içsel dayanıklılıkla ilgili değildir; tutrakla, askıyla, ilişki rejimleriyle, mekânla, kurumla, estetikle ve etikle ilgilidir.
Dolayısıyla Tulpar sistemi Lacan’ın teşhisini kabul eder; ama onu genişletir, derinleştirir ve yön değiştirir. Lacan çatlağı gösterir. OGT, bu çatlağın ontolojik kökünü adlandırır. Tulpar ise bu gerilim altında öznenin, ilişkinin, şehrin ve düzenin neyle ayakta kalabildiğini sorar. Cevap ne tamlıktır, ne dogmadır, ne de hızlandırılmış edimdir. Cevap:
tutraktır.
En kısa biçimde söylersek:
Lacan bize şunu öğretir:
Büyük Öteki tam değildir. Ontolojik Gerilim Teorisi şunu ekler:
Çünkü varlık gerilimlidir. Tulpar sistemi ise son cümleyi kurar:
Bu yüzden mesele, eksikliği kapatmak değil; gerilim altında tutrak kurabilmektir.Ertuğrul Tulpar
