YUSUF'UN KUYUSU: İnsan ana rahminden Yusuf'un kör kuyusu olan dünyaya doğar.

[psikolog]

Kuyu, Yasa ve Ensestüel İklim:
Yusuf Kıssasının Psikanalitik–Yapısal Bir Okuması

Hüseyin Kaçın

“Ateşten bir çukurun tam kenarındaydınız…”
(Âl-i İmrân, 3/103)
ÖZET
Bu çalışma, Yusuf kıssasını geleneksel ahlaki, tefsirî ve normatif yorumların ötesine taşıyarak, psikanalitik–yapısal bir okuma çerçevesinde ele almaktadır. Amaç, anlatıyı bireysel erdem, kader ya da ilahi adalet ekseninde yeniden üretmek değil; kıssada temsil edilen aile içi ilişkiler, kıskançlık, utanç ve şiddet potansiyelinin hangi yapısal koşullarda fiil düzeyine geçmediğini analiz etmektir. Bu doğrultuda çalışma, Yusuf kıssasını tarihsel kişilerden ziyade, yasa, sınır, beden ve simgesel düzen gibi işlevlerin taşıyıcısı olan bir anlatı sahnesi olarak okumayı önermektedir.
Psikanalitik olarak Lacanyen kuramsal çerçeveden yararlanan analizde, Babanın Adı kavramı biyolojik bir otorite olarak değil, sınır üretme işlevi olarak ele alınmıştır. Kuyu metaforu ise düşüş ya da cezalandırma mekânı olmaktan ziyade, şiddetin bedensel ihlale dönüşmesini engelleyen simgesel bir eşik olarak yorumlanmıştır. Çalışma, utancı ahlaki bir duygu değil; nesneleşmeyi askıya alan affektif bir düzenek olarak ele alarak, ensestüel bir iklimin varlığına rağmen fiilî şiddetin neden gerçekleşmediğini yapısal düzeyde tartışmaktadır.
Bu bağlamda tez, şiddetin bireysel niyetlerden değil, simgesel yasanın işleyiş biçiminden kaynaklandığını göstermeyi amaçlamaktadır. Yusuf kıssası, çökmekte olan ancak bütünüyle ortadan kalkmamış bir yasanın, şiddeti bedene yazılmadan durdurabildiği özgün bir yapısal model olarak ele alınmaktadır. Çalışma, kutsal metni psikanalize indirgemeden, psikanalitik düşünceyle karşılıklı bir sınama ilişkisi kuran sınırlı fakat aktarılabilir bir okuma önermektedir.
Anahtar Kelimeler: Yusuf Kıssası, Psikanalitik Okuma, Yasa, Utanç, Kuyu Metaforu, Şiddet.

[psikolog]

ABSTRACT
This thesis presents a psychoanalytic–structural reading of the Qur’anic narrative of Joseph (Yusuf), examining the text not as a moral exemplar or theological doctrine, but as a symbolic configuration in which law, shame, violence, and bodily boundaries are structurally organized. Moving beyond traditional interpretations centered on patience and chastity, the study focuses on the dynamics of sibling rivalry, exclusion, and latent violence within the familial structure of the narrative.
The central question guiding the analysis is not why violence is condemned, but why it does not reach the level of bodily enactment despite explicit hostile intent. The thesis argues that the well (kuyu) functions as a symbolic threshold that suspends violence at the level of representation, preventing its inscription onto the body.
Drawing on Lacanian theory, particularly the concept of the Name-of-the-Father as a symbolic function rather than a biological authority, the analysis treats the father, the brothers, and the well as structural positions within a weakened yet operative symbolic order. Shame is conceptualized as an affect that interrupts objectification, while the body is approached as a site that becomes legible only when symbolic limits collapse.
The study deliberately avoids clinical diagnosis, normative judgments, or claims regarding individual sexuality. Psychoanalytic concepts are employed exclusively at a structural level to analyze the conditions under which violence is either enacted or suspended. In this framework, the Joseph narrative is interpreted as a model demonstrating how symbolic law, even when fragile, can prevent violence from becoming bodily.
 
Keywords
Joseph narrative; psychoanalytic–structural analysis; symbolic law; shame; violence; threshold; Lacanian theory

[psikolog]

GİRİŞ

Yusuf kıssası, geleneksel yorumlarda çoğunlukla sabır, iffet, ilahi adalet ve kader temaları etrafında ele alınmıştır. Bu okumalar, anlatıyı ahlaki bir örneklik ya da bireysel erdem hikâyesi olarak konumlandırırken, kıssanın aile içi ilişkiler, kıskançlık, dışlama ve şiddet potansiyeli bakımından taşıdığı yapısal gerilimi büyük ölçüde görünmez kılma eğilimindedir. Oysa Yusuf kıssası, yalnızca bireysel bir ahlak anlatısı değil; sevginin eşitsiz dağılımı, yasanın zayıflaması ve sınırların bulanıklaşması gibi durumlarda şiddetin hangi koşullarda fiile dönüşmediğini gösteren karmaşık bir yapısal sahne sunmaktadır.

Bu çalışma, Yusuf kıssasını tarihsel doğruluk, tefsir geleneği ya da normatif ahlak çerçevesinde değerlendirmeyi amaçlamamaktadır. Bunun yerine anlatı, psikanalitik–yapısal bir okuma aracılığıyla ele alınmakta; kıssada temsil edilen figürler tarihsel kişilerden ziyade, yasa, sınır, utanç ve beden gibi simgesel işlevlerin taşıyıcıları olarak değerlendirilmektedir. Bu yaklaşım, kutsal metni psikolojik içeriklere indirgemeden, onu insanî çatışmaların yapısal düzenlenişini düşünmeye imkân tanıyan teorik bir alan olarak ele alır.

Çalışmanın merkezinde yer alan temel soru, literatürde sıklıkla göz ardı edilen bir noktaya işaret etmektedir: Yusuf kıssasında neden şiddet fiile dönüşmez? Kardeşler arası kıskançlık, dışlama ve yok etme niyeti açıkça mevcutken, anlatı neden bedensel ihlalle sonuçlanmaz? Bu soru, şiddeti bireysel niyetler ya da ahlaki eksiklikler üzerinden açıklamak yerine, şiddetin hangi yapısal koşullarda mümkün olmadığı sorusunu gündeme getirir.

Bu bağlamda çalışma, psikanalitik olarak özellikle Lacanyen kuramdan hareketle, Babanın Adı kavramını biyolojik ya da ahlaki bir otorite olarak değil, simgesel sınır üretme işlevi olarak ele almaktadır. Kıssada yer alan kuyu, bu işlevin mekânsal bir temsili olarak, şiddetin bedensel fiile dönüşmesini engelleyen simgesel bir eşik şeklinde yorumlanmaktadır. Utanç, ahlaki bir duygu olmaktan ziyade, nesneleşmeyi durduran affektif bir mekanizma olarak ele alınırken; beden, biyolojik bir varlık olarak değil, ancak simgesel sınırların çöktüğü yerde “konuşan” bir yüzey olarak kavramsallaştırılmaktadır.

Bu yaklaşım, cinsellik ve şiddet arasındaki ilişkiyi nedensel ya da normatif bir çerçevede ele almaktan bilinçli olarak kaçınmaktadır. Çalışma, herhangi bir klinik tanı koymayı, bireysel yönelimler ya da davranışlar hakkında yargı üretmeyi hedeflemez. Psikanalitik kavramlar burada bireyleri sınıflandırmak için değil, yapıları ayırt etmek için kullanılmaktadır. Bu metodolojik tercih, hem indirgemeci hem de patologize edici okumalara karşı etik bir mesafe koymayı mümkün kılar.

Bu doğrultuda Yusuf kıssası, simgesel yasanın zayıflamasına rağmen bütünüyle çökmediği; bu nedenle şiddetin süreklilik kazanmasının bedensel ihlal olmaksızın askıya alındığı bir yapısal kırılma anı olarak ele alınmaktadır. Çalışma, bu kırılma anını analiz ederek, yasa, sınır ve beden arasındaki ilişkinin nasıl düzenlendiğini görünür kılmayı amaçlamaktadır. Böylece kıssa, yalnızca teolojik ya da ahlaki bir anlatı olarak değil, psikanaliz, etik ve kültürel kuram kesişiminde aktarılabilir bir düşünme modeli sunan teorik bir kaynak olarak değerlendirilmektedir.

[psikolog]

I. Kıssa, Şiddet ve Yapısal Gerilim
Yusuf kıssası, yüzeyde sakin ve ahlaki bir anlatı gibi ilerlese de, yapısal düzeyde yoğun bir şiddet potansiyeli barındırır. Kardeşler arası kıskançlık, dışlama ve yok etme arzusu, anlatının erken safhalarında açıkça sahneye konur. Buna rağmen kıssa, beklenen biçimde bir cinayetle ya da doğrudan bedensel ihlalle sonuçlanmaz. Bu durum, anlatının ahlaki bir “iyi niyet” öğretisinden ziyade, şiddetin hangi koşullarda askıya alındığını gösteren bir yapısal düzenek sunduğunu düşündürmektedir.
Şiddet, burada ani bir patlama ya da kontrolsüz bir taşkın olarak değil; uzun süreli bir gerilim hattı olarak inşa edilir. Yusuf’un babası Yakub’un sevgisinin eşitsiz dağılımı, kardeşler arasındaki simgesel dengeyi bozar. Bu bozulma, yalnızca duygusal bir kırgınlık üretmez; aynı zamanda yasa işlevinin zayıfladığı bir alan açar. Sevginin tek bir figür üzerinde yoğunlaşması, diğer kardeşleri simgesel düzenin dışına iter ve şiddet arzusunu mümkün kılan bir boşluk yaratır.
Bu noktada anlatı, şiddeti ahlaki bir sapma olarak değil, yapısal bir sonuç olarak kurar. Kardeşlerin Yusuf’a yönelik öfkesi, bireysel kötülükten ziyade, sınırların belirsizleştiği bir düzlemde ortaya çıkar. Yasa bütünüyle ortadan kalkmamış, ancak yeterince işlememektedir. Bu ara durum, şiddetin niyet düzeyinde yoğunlaşmasına rağmen fiile dönüşmemesinin temel koşulunu oluşturur.
Yusuf’un kuyuya atılması, bu yapısal gerilimin doruk noktasıdır. Kuyu, burada şiddetin gerçekleştiği bir mekân değil; tam tersine, şiddetin bedensel ihlale dönüşmeden durdurulduğu simgesel bir eşik olarak işlev görür. Cinayet ihtimali, kuyu aracılığıyla askıya alınır; beden ortadan kaldırılmaz, ancak görünmez kılınır. Böylece anlatı, şiddeti yok etmek yerine sınırlandıran bir çözüm üretir.
Bu bağlamda kuyu, anlatının merkezinde yer alan kritik bir yapısal öğedir. O, hem düşüşü hem de hayatta kalmayı mümkün kılan çift anlamlı bir mekân olarak işlev görür. Yusuf kuyuya düşer; ancak bu düşüş, geri dönüşü olmayan bir yok oluşa değil, şiddetin ertelendiği bir geçiş alanına açılır. Anlatının bu tercihi, şiddetin kaçınılmaz olmadığına; belirli yapısal koşullar altında askıya alınabileceğine işaret eder.
Bu bölümde ortaya konan çerçeve, Yusuf kıssasının ahlaki bir örnek olmanın ötesinde, şiddetin sınırlandığı bir yapısal model sunduğunu göstermektedir. Bir sonraki bölümde bu model, psikanalitik–yapısal kavramlar aracılığıyla daha ayrıntılı biçimde ele alınacak; özellikle yasa, sınır ve beden arasındaki ilişkinin bu askıya alma sürecini nasıl mümkün kıldığı tartışılacaktır.
Bu noktada Yusuf kıssasında şiddetin neden fiile dönüşmediği sorusu, yalnızca anlatısal bir tercih ya da ahlaki bir mesaj olarak ele alınamaz. Şiddetin askıya alınmasını mümkün kılan bu yapı, bireysel niyetlerin ötesinde, simgesel bir düzenin hâlâ işliyor olmasına işaret eder. Dolayısıyla meselenin, kişiler arası ilişkilerden ziyade, yasa, sınır ve beden arasındaki yapısal ilişki üzerinden düşünülmesi gerekmektedir. Bu ilişkiyi kavramsal düzeyde görünür kılabilmek için, şimdi psikanalitik–yapısal çerçeveye, özellikle de Lacanyen kuramın sunduğu kavramsal araçlara başvurmak kaçınılmaz hâle gelmektedir.

[psikolog]

II. BÖLÜM
Yasa, Sınır ve Beden: Lacanyen Yapısal Çerçeve
 
II.1. Yasa Kavramı: Hukuk Değil, Simgesel Düzen
Bu çalışmada “yasa”, hukuki bir normlar bütünü ya da dışsal bir otorite olarak ele alınmamaktadır. Psikanalitik–yapısal çerçevede yasa, bireyin arzusunu sınırlayan ve ilişkileri mümkün kılan simgesel bir düzeni ifade eder. Bu anlamıyla yasa, ne mutlak bir baskı mekanizmasıdır ne de ahlaki bir buyruğa indirgenebilir; yasa, öznenin arzuyla kurduğu ilişkinin çerçevesini belirleyen yapısal bir koşuldur.
Lacanyen kuramda yasa, arzunun tamamen serbest bırakılmasını değil, tam aksine arzunun mümkün hâle gelmesini sağlar. Sınırın olmadığı yerde arzu değil, yalnızca dürtü ve yıkıcı tekrar vardır. Bu nedenle yasa, bastırıcı bir engel olmaktan ziyade, şiddetin sınırsızca dolaşıma girmesini engelleyen kurucu bir işleve sahiptir.
Bu bağlamda Yusuf kıssasında karşılaşılan mesele, yasanın mutlak biçimde işlemesi değil; tamamen çökmemesidir. Kıssada yasa zayıflamış, sevgi eşitsiz dağılmış ve kardeşler arası gerilim yoğunlaşmıştır. Ancak simgesel düzen bütünüyle dağılmadığı için şiddet, bedensel fiile dönüşmeden askıya alınmıştır. Bu askıya alma, yasanın hâlâ asgari düzeyde işlediğini gösteren yapısal bir göstergedir.
 
II.2. Babanın Adı: Biyolojik Baba Değil, Sınır İşlevi
Lacanyen kuramda “Babanın Adı” (Nom-du-Père), biyolojik bir baba figürüne ya da kişisel bir otoriteye işaret etmez. Bu kavram, arzunun sınırsız dolaşımını kesintiye uğratan ve özneyi simgesel düzene bağlayan bir işlevi ifade eder. Babanın Adı, yasa ile özne arasındaki bağlantı noktasıdır; bu bağlantı koptuğunda, arzu sınır tanımaz ve şiddet potansiyeli fiile yaklaşır.
Yusuf kıssasında baba figürü, mutlak ve düzenleyici bir yasa temsilcisi olarak değil; sevginin dağılımında belirgin bir dengesizlik yaratan bir figür olarak görünür. Bu durum, yasanın zayıflamasına yol açar. Ancak bu zayıflama, Babanın Adı’nın tamamen düşmesi anlamına gelmez. Tam da bu nedenle kıssa, mutlak bir felaketle sonuçlanmaz.
Bu açıdan kuyu, Babanın Adı’nın tamamen düşmediği sınırı temsil eder. Şiddet arzusu, bu sınırda durdurulur; öldürme ya da bedensel yok etme fiiline geçilmez. Böylece kuyu, yasanın son anda da olsa işlev gördüğü simgesel bir eşik olarak belirir.
 
II.3. Beden ve Utanç: Nesneleşmenin Durdurulduğu Yer
Bu çalışmada beden, biyolojik bir varlık olarak değil; simgesel düzenin çöktüğü yerde konuşan bir yüzey olarak ele alınmaktadır. Şiddetin bedensel fiile dönüşmesi, öznenin karşısındaki bedeni bir “nesne”ye indirgediği noktada mümkün hâle gelir. Bu nesneleşmeyi durduran temel affektlerden biri ise utançtır.
Utanç, ahlaki bir duygu ya da toplumsal bir ayıp hissi olarak değil; bedeni bütünüyle nesneye dönüştürmeyi engelleyen yapısal bir mekanizma olarak düşünülmelidir. Utanç işlediği sürece beden, mutlak ihlale açık bir nesneye dönüşmez.
Bu bağlamda Yusuf kıssasında kuyu, yalnızca mekânsal bir boşluk değil; bedenin nesneleşmeye sürüklendiği noktada şiddetin durdurulduğu simgesel bir sınırdır. Şiddet arzusu bu sınırda askıya alınır; beden ateşe değil, kuyuya düşer. Bu fark, şiddetin fiil düzeyine geçip geçmemesi bakımından belirleyici bir yapısal ayrımdır.
II.4. Kuyunun Topolojisi: Eşik, Askıya Alma ve Şiddetin Durduğu Yer
Bu çalışmada kuyu, anlatısal bir mekân ya da dramatik bir unsur olarak değil; şiddetin fiile dönüşmeden durdurulduğu yapısal bir eşik olarak ele alınmaktadır. Topolojik açıdan kuyu, bir “düşüş”ü temsil etse de bu düşüş, yok edici bir sona değil, sınırın hâlâ işlediği bir askıya alma durumuna karşılık gelir. Dolayısıyla kuyu, şiddetin gerçekleştiği yer değil; şiddetin gerçekleşmemesini mümkün kılan bir yapıdır.
Topolojik olarak kuyu, ne tam içeridedir ne de tam dışarıda. Yusuf, aile düzeninin içinden çıkarılmış; ancak bütünüyle yok edilmemiştir. Bu ara konum, simgesel düzenin bütünüyle çökmemiş olduğuna işaret eder. Şiddet niyeti fiile yaklaşmış, fakat öldürme edimi son anda durdurulmuştur. Kuyu, tam da bu “ramak kala” noktasını temsil eder: yasanın düşmesine çok yaklaşılmış, fakat tamamen düşülmemiştir.
Bu açıdan kuyu, Lacanyen anlamda bir “eşik mekânı” olarak düşünülebilir. Eşik, öznenin bir düzeni terk edip başka bir düzene bütünüyle geçmediği; askıda kaldığı alanı ifade eder. Yusuf’un kuyuda oluşu, bedensel yok etmenin askıya alındığı bu eşiği görünür kılar. Beden, nesneleşmenin son sınırına kadar itilmiş; ancak mutlak ihlal gerçekleşmemiştir.
Burada kuyu ile ateş arasındaki fark yapısal açıdan belirleyicidir. Ateş, sınırın tamamen çöktüğü; bedenin mutlak yok oluşa teslim edildiği bir sahneyi temsil eder. Kuyu ise, düşüşe rağmen bedenin korunabildiği, şiddetin geri çevrildiği bir ara uzamdır. Bu nedenle Yusuf’un bedeni ateşe değil, kuyuya düşer. Bu fark, anlatının ahlaki değil; yapısal mantığını açığa çıkarır.
Kuyu aynı zamanda utançla ilişkili bir topoloji sunar. Utanç, bedenin bütünüyle teşhir edilmesini ve nesneye indirgenmesini engelleyen bir sınır olarak işlev görür. Kuyu, görünürlükten çekilme, bakıştan kaçış ve nesneleşmenin durdurulması anlamına gelir. Bu nedenle kuyu, şiddetin dışa vurulduğu bir sahne değil; şiddetin görünmez kılınarak askıya alındığı bir mekânsallık üretir.
Son olarak kuyu, yasanın hâlâ asgari düzeyde işlediğinin kanıtıdır. Eğer simgesel düzen bütünüyle çökmüş olsaydı, Yusuf’un bedeni yok edilirdi. Kuyu, yasanın artık güçlü olmadığı; fakat henüz tamamen düşmediği sınırı temsil eder. Bu sınır sayesinde şiddet süreklilik kazanmaz ve bedensel fiile dönüşmez.
Bu topolojik okuma, Yusuf kıssasında kurtuluşun, fiilin gerçekleşmesinden sonra gelen bir telafi değil; fiilin hiç gerçekleşmemesi olduğunu göstermektedir. Kurtuluş, burada düşüşten sonra değil; düşüşün eşiğinde mümkün hâle gelir.

[psikolog]

III. ENSESTÜEL YAPI, YASANIN ZAYIFLAMASI VE FİİL EŞİĞİ
III.1. Ensestüel Yapı: Fiil Değil, İklim
Bu çalışmada “ensestüel yapı” kavramı, biyolojik akrabalık sınırları içinde gerçekleşen fiilî cinsel eylemleri tanımlamak için kullanılmamaktadır. Psikanalitik–yapısal çerçevede ensestüel yapı, aile içinde kuşaklar arası ve yatay sınırların bulanıklaştığı; sevginin, bakışın ve arzunun düzenleyici bir yasa tarafından yeterince ayrıştırılamadığı bir ruhsal iklime işaret eder. Bu iklim, her zaman fiilî cinsel şiddet üretmez; ancak şiddetin fiile dönüşme ihtimalini yapısal olarak mümkün kılar.
Ensestüel yapı, bir “olay” değil; bir düzen bozulmasıdır. Bu bozulma, çoğu zaman açık ihlallerden önce, sevginin aşırı yoğunlaşması, ayrıcalıklı bağlanma biçimleri ve sınır koyamayan bir ebeveyn konfigürasyonu üzerinden kendini gösterir. Burada sorun, arzunun varlığı değil; arzunun dolaşımını düzenleyen simgesel çerçevenin zayıflamasıdır.
Yusuf kıssası bu anlamda, fiilî ensestin değil; ensestüel bir iklimin nasıl oluşabileceğini gösteren yapısal bir sahne sunar. Baba sevgisinin eşit dağılmaması, kardeşler arasında yalnızca rekabet değil, aynı zamanda derin bir utanç ve dışlanmışlık duygusu üretir. Bu duygulanım, sınırla düzenlenemediğinde, şiddet potansiyelini tetikleyen bir zemin hâline gelir.

 
III.2. Yasanın Zayıflaması ve Çöküş Arasındaki Fark
Psikanalitik açıdan belirleyici olan, yasanın zayıflaması ile bütünüyle çökmesi arasındaki farktır. Yasa zayıfladığında, şiddet arzusu artar; ancak fiil henüz zorunlu değildir. Yasa çöktüğünde ise beden, simgesel olarak korunaksız hâle gelir ve ihlal mümkün olur.
Yusuf kıssasında yasa açık biçimde zayıflamıştır. Baba figürü, sevginin dağılımını düzenleyememiş; kardeşler arası ilişkide ortaya çıkan gerilimi simgesel olarak işleyecek bir sınır kuramamıştır. Ancak bu durum, yasanın tamamen sustuğu anlamına gelmez. Kardeşler, öldürme fiilini tartışır; fakat bu fiili gerçekleştirmezler. Bu “tereddüt”, yasanın hâlâ asgari düzeyde işlediğinin göstergesidir.
Bu noktada kuyu, yasanın son anda devreye girdiği yapısal sınırı temsil eder. Kuyu, yasanın güçlü olduğu bir düzenin ürünü değildir; fakat yasanın tamamen çöktüğü bir kaosun da sonucu değildir. Tam aksine, kuyu, çöküşün eşiğinde işleyen son simgesel düzenektir.
 

III.3. Utanç, Beden ve Fiilin Askıya Alınması
Ensestüel yapıların fiilî şiddete dönüşüp dönüşmemesinde belirleyici olan unsurlardan biri, utancın bedene yazılıp yazılmadığıdır. Utanç, simgesel düzeyde işleyebildiği sürece, beden mutlak bir nesneye indirgenmez. Utancın çöktüğü noktada ise beden, başkasının mülkü hâline gelir.
Yusuf kıssasında utanç bütünüyle yok olmamıştır. Kardeşlerin şiddeti, bedene yönelmeden önce simgesel bir dışlama biçimine bürünür. Yusuf, öldürülmez; anlatının dışına atılır. Bu dışlama, travmatik olmakla birlikte, bedensel ihlali askıya alan bir işlev görür.
Kuyu, bu askıya almanın mekânsal temsilidir. Beden, bakıştan çekilir; teşhir edilmez; parçalanmaz. Şiddet, temsil düzeyinde tutulur. Bu nedenle kuyu, ensestüel yapının fiile dönüşmediği sınırı gösterir.
 
III.4. Kuyu ve Ateş: Yapısal Bir Ayrım
Ensestüel yapının fiil düzeyine geçtiği anlatılarda, çoğu zaman “ateş” metaforu belirir: bedenin yakıldığı, yok edildiği, geri dönüşsüz biçimde zarar gördüğü sahneler. Ateş, sınırın tamamen çöktüğü; yasanın artık hiçbir koruyucu işlev taşımadığı durumu temsil eder.
Yusuf kıssasında ise beden ateşe değil, kuyuya düşer. Bu fark, ahlaki değil; yapısaldır. Kuyu, düşüşe rağmen bedeni koruyan bir eşik sunar. Ateş ise bedeni mutlak biçimde teslim alan bir çöküş sahnesidir. Yusuf’un kuyuda kalabilmesi, yasanın hâlâ “bir şey” yapabildiğinin kanıtıdır.
Bu nedenle kuyu, ensestüel yapının varlığına rağmen fiilin gerçekleşmediği sınırı; ateş ise bu sınırın aşılması hâlini temsil eder.

[psikolog]

 
III.5. Neden Dönüşmez?
Bu bölümün merkez sorusu artık açıkça yanıtlanabilir: Yusuf kıssasında ensestüel yapı neden fiilî şiddete dönüşmez?
Çünkü:
•   Yasa zayıflamış, fakat tamamen çökmemiştir.
•   Utanç bastırılmış, fakat bedene yazılmamıştır.
•   Beden, nesneleşmenin son eşiğine kadar itilmiş; ancak mutlak ihlale teslim edilmemiştir.
•   Kuyu, bu askıya almanın simgesel mekânı olarak işlev görmüştür.
Dolayısıyla kıssa, şiddetin “olmadığı” bir hikâye değil; şiddetin son anda durdurulduğu bir yapısal kırılma anlatısıdır.
III.1 Ensestüel İklim: Fiil Değil, Yapı
Bu çalışmada “ensestüel” kavramı, fiilî cinsel eylemleri tanımlamak üzere değil; aile içi ilişkilerde sınırların bulanıklaştığı, kuşaklar arası ve yatay bağların simgesel olarak karıştığı bir yapısal iklimi ifade etmek üzere kullanılmaktadır. Bu kullanım, kavramı ahlaki ya da hukuki bir suç kategorisi olmaktan çıkararak, psikanalitik–yapısal bir analiz düzlemine taşır. Dolayısıyla burada söz konusu olan, gerçekleşmiş bir ihlal değil; ihlalin mümkün hâle geldiği, ancak fiile dönüşmediği bir eşik durumudur.
Yusuf kıssasında bu ensestüel iklim, sevginin ayrıştırıcı biçimde dağıtılmasıyla ortaya çıkar. Baba figürünün Yusuf’a yönelttiği ayrıcalıklı sevgi, kardeşler açısından yalnızca kıskançlık değil; daha derin bir düzeyde, öznel yer kaybı ve değersizleşme deneyimi üretir. Bu deneyim, kardeşler arası ilişkinin yatay bir rekabetten çıkıp, bedeni ve özneyi hedef alabilecek bir gerilim alanına dönüşmesine zemin hazırlar. Ancak bu gerilim, kıssada fiilî bir cinsel ya da bedensel ihlalle sonuçlanmaz.
Psikanalitik açıdan bu durum, ensestüel yapının her zaman fiil üretmediğini; fiilin ortaya çıkabilmesi için simgesel yasanın bütünüyle askıya alınması gerektiğini gösterir. Yusuf kıssasında yasa zayıflamış, ancak tamamen susmamıştır. Utanç bastırılmış, fakat yok olmamıştır. Bu nedenle arzu, doğrudan bedene yazılamaz; şiddet, simgesel bir dışlama biçiminde kalır.
Bu bağlamda ensestüel iklim, kıssada bir “olmuş bitmişlik” değil; askıda kalmış bir olasılık olarak belirir. Anlatının yapısal önemi de tam burada ortaya çıkar: Yusuf kıssası, ensestüel bir atmosferin nasıl oluştuğunu değil; bu atmosferin hangi koşullarda fiile dönüşmediğini gösteren nadir örneklerden biridir. Bu da kıssayı, ahlaki bir ibret anlatısından ziyade, sınırların, yasanın ve bedenin ilişkisini düşünmeye imkân veren teorik bir model hâline getirir.
III.2 Utanç ve Nesneleşmenin Askıya Alınması
Yusuf kıssasında utanç, bireysel bir ahlak duygusu ya da içsel bir suçluluk deneyimi olarak değil; nesneleşmeyi durduran yapısal bir eşik olarak işlev görür. Psikanalitik açıdan utanç, öznenin bütünüyle nesne konumuna düşmesini engelleyen son affektif savunma hattıdır. Bu savunma hattı çöktüğünde, beden artık yalnızca temsil edilen değil; doğrudan müdahale edilen bir yüzeye dönüşür. Bu bağlamda beden, biyolojik bir organizma olarak değil; Lacanyen topolojide anüs örneği üzerinden düşünülebilecek şekilde, öznenin nesneye indirgenmesini durduran bir sınır yüzeyi olarak ele alınmaktadır.
Kardeşlerin Yusuf’a yönelttiği şiddet niyeti, bu noktada kritik bir sınırda durur. Yusuf aşağılanır, dışlanır ve simgesel olarak aile anlatısından çıkarılır; ancak bedeni bütünüyle sahiplenilen ya da tüketilen bir nesne hâline gelmez. Utanç, bastırılmış olmasına rağmen, bütünüyle yok olmamıştır. Bu nedenle şiddet, öznenin bedeni üzerinde süreklilik kazanamaz.
Utancın burada oynadığı rol, suçlulukla karıştırılmamalıdır. Suçluluk, yasayla kurulan bir ilişkidir; ihlalin ardından ortaya çıkar. Utanç ise yasanın zayıfladığı, fakat henüz tamamen çökmemiş olduğu anlarda belirir. Yusuf kıssasında yasa işlev kaybetmeye yüz tutmuş; ancak utanç, fiilî ihlalin önünde bir eşik oluşturarak bedensel nesneleşmeyi askıya almıştır.
Bu askıya alma, mutlak bir koruma sağlamaz; Yusuf’un maruz kaldığı travmayı ortadan kaldırmaz. Ancak bedenin mülk hâline gelmesini, süreklilik kazanmış bir şiddet döngüsüne girmesini engeller. Kuyu, bu askıya almanın mekânsal karşılığıdır: bedenin erişilemez kılındığı, bakışın ve müdahalenin sınırlandığı bir ara mekân.
Bu yönüyle utanç, Yusuf kıssasında bastırılması gereken bir duygu değil; çökmesi durumunda şiddetin geri dönüşsüzleşeceği bir eşik olarak belirir. Nesneleşmenin askıya alınması, ahlaki bir tercih değil; yapısal bir zorunluluğun sonucudur. Kıssa, bu zorunluluğun kırılganlığını gösterirken, aynı zamanda şiddetin neden her zaman fiile dönüşmediğini de açıklığa kavuşturur.

[psikolog]

III.3 Bedenin Yazılamadığı Yer: Kuyu ve Simgesel Sınır
Yusuf kıssasında beden, şiddetin doğrudan yazıldığı bir yüzey hâline gelmez. Bu durum, anlatının eksikliği ya da bastırması değil; yapısal bir sınırın hâlâ işlev görmesinin sonucudur. Psikanalitik açıdan beden, simgesel düzen çöktüğünde “konuşmaya” başlar; başka bir deyişle, anlamın taşıyıcısı olmaktan çıkıp müdahalenin nesnesi hâline gelir. Yusuf kıssasında ise bu eşik tam olarak aşılmaz.
Kuyu, bu bağlamda bedenin yazılamadığı bir mekân olarak belirir. Yusuf’un bedeni ortadan kaldırılmaz, parçalanmaz ya da tüketilmez; bakıştan ve doğrudan temastan çekilir. Şiddet, bedene yönelme potansiyeline sahipken, kuyu bu yönelimi askıya alan simgesel bir sınır üretir. Böylece beden, mutlak bir nesneye dönüşmekten korunur; temsil edilebilirliğini tamamen yitirmez.
Bu durum, kuyuya romantik ya da koruyucu bir anlam yüklemek değildir. Kuyu, travmanın yokluğu anlamına gelmez; aksine travmanın bedene doğrudan kazınmadığı bir ara alanı temsil eder. Yusuf’un yaşadığı dışlanma, süreksiz bir yaralanma olarak kalır; bedenin sürekli ihlale açık bir yüzeye dönüşmesine izin verilmez. Şiddet burada ilerleyemez, çünkü simgesel düzen henüz bütünüyle çözülmemiştir.
Kuyu ile mezar arasındaki fark, bu noktada belirleyicidir. Mezar, bedenin mutlak olarak kapatıldığı ve öznenin anlatıdan silindiği bir sonlanmayı temsil eder. Kuyu ise geçici, askıda ve geri dönüş ihtimalini tamamen dışlamayan bir mekândır. Yusuf’un kuyuda bırakılması, yok etme iradesinin mutlaklaşmadığını; şiddetin hâlâ bir sınırla karşılaştığını gösterir.
Bu nedenle kuyu, Yusuf kıssasında şiddetin mekânı değil; şiddetin ilerleyemediği yerdir. Bedenin yazılamadığı bu yer, simgesel düzenin son direncini temsil eder. Yasa zayıflamış, baba figürü işlev kaybetmiş, utanç bastırılmıştır; ancak tüm bunlara rağmen beden hâlâ korunmaktadır. Bu korunma, ahlaki bir bilinçten değil; yapının henüz bütünüyle çökmediği gerçeğinden kaynaklanır.
Yusuf kıssası tam da bu noktada durur: bedenin yazılabileceği yere gelmiş, fakat o eşiği geçmemiştir. Kuyu, bu duraksamanın adıdır. Şiddetin fiil hâline gelmediği, ama potansiyel olarak varlığını sürdürdüğü bu ara mekân, kıssanın psikanalitik gücünü oluşturan temel yapısal düğümlerden biridir.
III.4 Yasanın Zayıflaması Ama Çökmemesi: Şiddetin Askıda Kalması
Yusuf kıssasında belirleyici olan, yasanın güçlü biçimde işlemesi değil; bütünüyle ortadan kalkmamış olmasıdır. Psikanalitik açıdan şiddetin fiile dönüşmesi, çoğu zaman yasanın zayıflamasından değil, simgesel düzenin tümüyle çökmesinden sonra mümkün hâle gelir. Yusuf anlatısında ise yasa sarsılmıştır; ancak tamamen susmamıştır. Bu ara durum, şiddetin askıda kalmasını mümkün kılan temel yapısal koşuldur.
Baba figürünün ayrıştırıcı sevgisi, yasanın tarafsızlığını bozar; kardeşler arasındaki simgesel dengeyi çözer. Ancak bu bozulma, yasa işlevinin tümden ortadan kalkması anlamına gelmez. Baba artık düzenleyici değildir, fakat mutlak yokluğu da temsil etmez. Bu nedenle kıssada şiddet niyeti vardır, fakat fiil düzeyinde tamamlanamaz. Yasa, etkisini kaybetmiş bir otorite olarak değil; zayıflamış ama hâlâ sınır üretebilen bir işlev olarak sahnelenir.
Bu durum, şiddetin yön değiştirmesine yol açar. Yok etme arzusu bedene yönelmek yerine, simgesel alanda çözülür. Yusuf’un öldürülmesi değil, anlatıdan çıkarılması tercih edilir. Şiddet, özneyi bedensel olarak ortadan kaldırmak yerine, onu bakıştan, temastan ve aile içi dolaşımdan uzaklaştırır. Bu tercih, ahlaki bir merhametin sonucu değil; yapısal bir sınırlamanın etkisidir.
Yasanın bütünüyle çöktüğü anlatılarda, zaman donar, tekrar zorlanır ve beden müdahalenin kalıcı yüzeyine dönüşür. Yusuf kıssasında ise zaman akmaya devam eder. Kuyu, bu sürekliliğin askıya alındığı ama yok edilmediği bir aralıktır. Şiddet ne tamamlanır ne de unutulur; ertelenir. Bu erteleme, simgesel düzenin hâlâ asgari bir işlev gördüğünün göstergesidir.
Bu bağlamda şiddetin askıda kalması, bastırmanın ya da inkârın sonucu değildir. Aksine, sınırın hâlâ tanınmasıyla ilgilidir. Kardeşler, fiilin geri dönülmezliğini sezmiş gibidir; bu nedenle mutlak yok etme yerine geçici dışlamayı seçerler. Bu sezgi, bilinçli bir etik refleks değil; yapısal bir duraksamadır.
Yusuf kıssasının psikanalitik özgünlüğü tam da burada belirir: Şiddetin tüm koşulları neredeyse tamamlanmıştır, fakat fiil gerçekleşmez. Yasa artık koruyucu değildir; fakat hâlâ durdurucudur. Bu ince fark, kıssayı ahlaki bir örnek olmaktan çıkarıp, şiddetin nasıl önlenebildiğine dair yapısal bir model hâline getirir.
Bu nedenle Yusuf kıssası, yasanın gücünü değil; kırılganlığını sahneleyen bir anlatıdır. Ancak bu kırılganlık, mutlak bir çöküşe dönüşmediği için beden korunur, fiil askıda kalır ve anlatı şiddetin eşiğinde durur. Kıssa, tam da bu durma anında anlam kazanır.

[psikolog]

III.5 Kuyu ile Ateş Arasında: Şiddetin İki Eşiği (Yusuf ve İbrahim)
Yusuf kıssasında kuyu, şiddetin bedene yönelmeden durdurulduğu bir eşik olarak işlev görürken; Hz. İbrahim anlatısında ateş, şiddetin en uç noktaya kadar zorlandığı fakat ilahî müdahale ile etkisizleştirildiği bir sınır sahnesi olarak belirir. Bu iki anlatı birlikte okunduğunda, kutsal metnin şiddeti doğrudan yüceltmediği ya da meşrulaştırmadığı; aksine şiddetin nerede durdurulabildiğini gösteren farklı yapısal eşikler sunduğu görülür.
Yusuf kıssasında şiddet, henüz fiile dönüşmeden askıya alınır. Kuyu, bu askıya almanın mekânsal temsili olarak, bedensel ihlalin gerçekleşmesini engeller. Yusuf kuyuya düşer; fakat yanmaz, parçalanmaz, yok edilmez. Şiddet burada simgesel düzeyde tutulur. Özne bedenden ayrıştırılır, ancak beden zarar görmez. Bu yönüyle kuyu, şiddetin geri döndürülebilir olduğu bir sınırı temsil eder.
Hz. İbrahim anlatısında ise şiddet fiil düzeyine kadar ilerler. İktidar, bedeni doğrudan hedef alır; ateş hazırlanır ve özne bu ateşin içine atılır. Ancak burada da şiddet nihai sonucuna ulaşmaz. Ateş yakmaz. Bedensel ihlal, ilahî bir müdahale ile etkisizleştirilir. Bu durumda yasa artık insanî düzeyde işlememektedir; sınır, doğrudan ilahî irade tarafından yeniden tesis edilir.
Bu iki anlatı arasındaki fark, şiddetin kaynağından çok, durdurulma biçimiyle ilgilidir. Yusuf kıssasında sınır, hâlâ simgesel düzlemde üretilebildiği için fiil gerçekleşmez. İbrahim anlatısında ise simgesel düzen bütünüyle çökmüş, sınır ancak aşkın bir müdahale ile yeniden kurulabilmiştir. Kuyu, içkin bir sınırdır; ateş ise aşılmış bir sınırın ardından gelen mutlak tehdittir.
Bu bağlamda kuyu ile ateş, şiddetin iki farklı eşiğini temsil eder. Kuyu, yasanın zayıfladığı ama henüz tamamen susturulmadığı bir ara alanı; ateş ise yasanın insanî düzeyde işlevsizleştiği ve yalnızca aşkın bir müdahalenin bedeni koruyabildiği uç noktayı gösterir. Yusuf anlatısı, şiddetin durdurulabildiği yapısal bir ihtimali; İbrahim anlatısı ise şiddetin ancak ilahî düzeyde askıya alınabildiği bir kırılmayı sahneler.
Bu nedenle Hz. İbrahim anlatısı, Yusuf kıssasının alternatifi değil; sınır durumudur. Yusuf kıssasında “düşüş ama yanmama”, İbrahim anlatısında ise “atılma ama yanmama” söz konusudur. Her iki durumda da beden korunur; ancak korunma gerekçeleri farklıdır. Yusuf’ta koruma, simgesel düzenin son kırıntılarından; İbrahim’de ise doğrudan ilahî iradeden kaynaklanır.
Bu karşılaştırma, çalışmanın temel tezini destekler: Şiddetin önlenmesi, her zaman yasanın güçlü olmasıyla değil; bazen yasanın tamamen yok olmamış olmasıyla mümkündür. Yusuf kıssası, bu kırılgan ama işlevsel sınırın örneğini sunar. Kuyu, ateşe dönüşmeyen şiddetin mekânıdır.

[psikolog]

III.6 Kuyu Sonrası Hayat: Şiddetin Askıya Alınmasının Uzun Vadeli Etkileri
Yusuf kıssasında kuyu, yalnızca şiddetin durdurulduğu bir anı değil; öznenin geleceğini belirleyen yapısal bir dönüm noktasını temsil eder. Şiddetin bedensel düzeye taşınmaması, yalnızca anlık bir “korunma” hali üretmez; öznenin simgesel evrende yeniden konumlanabilmesini mümkün kılan bir süreklilik yaratır. Kuyu, bu anlamda, travmanın dondurulmadığı fakat temsil edilebilir kaldığı bir geçiş alanıdır.
Yusuf’un kuyu sonrası hayatı, şiddetin askıya alınmasının uzun vadeli etkilerini açık biçimde görünür kılar. Özne, bedenine yazılmamış bir şiddetin ardından, simgesel düzende yeniden yer edinebilir. Yusuf köle olur, hapsedilir, iftiraya uğrar; ancak bu sonraki kırılmalar, ilk şiddetin bedensel bir yok oluşa dönüşmemiş olmasının sağladığı yapısal bir zemin üzerinde gerçekleşir. Şiddet süreklilik kazanmaz; zincirleme bir bedensel travmaya dönüşmez.
Bu noktada önemli olan, kuyuya atılmanın travmatik olmadığı iddiası değildir. Aksine, kuyu derin bir travma üretir. Ancak bu travma, bedensel ihlal üzerinden değil, simgesel dışlanma üzerinden örgütlenmiştir. Bu fark, travmanın niteliğini belirler. Bedensel ihlalle sonuçlanan şiddet, çoğu zaman öznenin temsil kapasitesini çökerterek tekrar eden, donmuş bir travma üretir. Yusuf kıssasında ise travma, temsil edilebilir kaldığı için dönüşebilir.
Kuyu sonrası anlatıda Yusuf’un dili, zamanı ve ilişkileri yeniden kurabildiği görülür. Rüya yorumlama yetisi, temsilin hâlâ mümkün olduğunun en güçlü göstergesidir. Rüya, bastırılmış olanın yasa-dışı bir taşması değil; simgesel düzende işlenebilen bir anlatı formudur. Bu da şiddetin bedene yazılmamış olmasının dolaylı ama belirleyici bir sonucudur. Özne, suskunluğa ya da parçalanmaya mahkûm edilmemiştir.
Aileyle yeniden karşılaşma sahnesi de bu yapısal farkın sonucudur. Yusuf, kardeşleriyle karşılaştığında intikam döngüsüne girmez. Bu durum ahlaki bir üstünlükle açıklanabileceği gibi, yapısal bir sonuç olarak da okunabilir: Bedeni ihlal edilmemiş bir özne, şiddeti yeniden üretmek zorunda değildir. Şiddet askıya alınmışsa, intikam zorunlu değildir. Bu, etik bir yücelik değil; yapısal bir imkândır.
Bu bağlamda kuyu sonrası hayat, şiddetin askıya alınmasının yalnızca “felaketi önleme” değil, aynı zamanda öznenin geleceğini açık tutma işlevi gördüğünü gösterir. Yusuf kıssası, şiddetin tamamen yok edilmediği; fakat bedene yazılmadan durdurulduğu durumlarda, öznenin tarihinin kapanmadığını ortaya koyar. Kuyu, geçmişi kesintiye uğratır; ama geleceği mühürlemez.
Sonuç olarak Yusuf’un kuyu sonrası hayatı, bu çalışmanın temel savını güçlendirir: Şiddetin bedensel fiile dönüşmemesi, yalnızca o anı değil, bütün bir yaşam hattını belirler. Kuyu, şiddetin durdurulduğu bir eşik olduğu kadar, öznenin simgesel olarak hayatta kalabildiği bir başlangıç noktasıdır. Bu nedenle Yusuf kıssasında asıl mucize, kuyuya düşmekten kurtulmak değil; kuyuya rağmen özne olarak kalabilmektir.

Kur’ân anlatılarında dikkat çekici bir ortaklık, şiddetin nihai biçimi olan yok edici ateşin bazı anlatılarda askıya alınmasıdır. Hz. İbrahim kıssasında ateşin “serin ve selametli” kılınması, şiddetin gerçekleşmiş bir fiil olarak değil, gerçekleşmesi mümkünken durdurulmuş bir eşik olarak temsil edilmesine imkân tanır. Yusuf kıssasında ise bu askıya alma, ateş yerine kuyu metaforu üzerinden kurulur. Kuyu, yakıcı ve yok edici bir unsur değildir; düşüş içerir ama yanma içermez. Bu fark, Kur’ân anlatılarında kurtuluşun travmadan sonra gelen bir telafi değil, fiilin gerçekleşmemesi olarak kurgulandığını gösterir. Böylece kuyu ve ateş, iki ayrı anlatıda, şiddetin mutlaklaşmasının engellendiği iki farklı eşik formu olarak birbirini tamamlar.

[psikolog]

GENEL SONUÇ: Sınır, Askıya Alma ve Şiddetin Yapısal Mantığı
Bu çalışma, Yusuf kıssasını ahlaki bir erdem anlatısı ya da bireysel bir kader hikâyesi olarak değil; şiddetin fiile dönüşmeden askıya alındığı yapısal bir eşik olarak ele almıştır. Psikanalitik–yapısal okuma, anlatının merkezine iyi niyet, sabır ya da ilahi ödül kavramlarını değil; yasa, sınır, utanç ve beden arasındaki ilişkiyi yerleştirmiştir. Böylece soru, “Yusuf neden kurtuldu?”dan ziyade, “Şiddet neden bedene yazılmadı?” noktasına kaydırılmıştır.
Analiz boyunca gösterildiği üzere Yusuf kıssasında şiddet potansiyeli açıktır. Kardeşler arası kıskançlık, dışlama, yok etme arzusu ve ensestüel bir iklim mevcuttur. Ancak bu potansiyel, fiilî bir bedensel ihlale dönüşmez. Bu dönüşümün gerçekleşmemesi, ahlaki bir engellemeden ziyade, simgesel yasanın tamamen çökmemiş olmasına bağlıdır. Baba figürü kördür; fakat bütünüyle yok değildir. Yasa zayıflamıştır; fakat susmamıştır. Bu nedenle mezar değil, kuyu vardır.
Kuyu, bu çalışmada şiddetin mekânı olarak değil; şiddetin fiile dönüşmeden sınırlandığı simgesel bir eşik olarak kavramsallaştırılmıştır. Bedene yönelmesi muhtemel şiddet, kuyu aracılığıyla temsil düzeyinde tutulur. Böylece beden, nesneleşmenin nihai yüzeyi hâline gelmez. Utanç, ahlaki bir duygu olarak değil; nesneleşmeyi durduran affektif bir mekanizma olarak işlev görür. Şiddet bastırılmaz; askıya alınır.
Bu askıya alma, yalnızca anlık bir koruma sağlamaz. Yusuf’un kuyu sonrası hayatı, şiddetin bedensel fiile dönüşmemesinin uzun vadeli etkilerini açık biçimde ortaya koyar. Özne, travmaya rağmen temsil kapasitesini yitirmez; dili, zamanı ve ilişkileri yeniden kurabilir. Şiddet süreklilik kazanmaz; intikam zorunlu hâle gelmez. Bu durum, etik bir yücelikten ziyade, yapısal bir imkânın sonucudur: Bedeni ihlal edilmemiş bir özne, şiddeti yeniden üretmek zorunda değildir.
Bu bağlamda çalışma, kutsal metinlerin yalnızca normatif ya da öğretici anlatılar olmadığını; aynı zamanda şiddetin nasıl sınırlandığını gösteren yapısal modeller sunduğunu ortaya koymaktadır. Yusuf kıssası, şiddetin kaçınılmazlığını değil; sınırın korunabildiği yerde şiddetin mümkün olmadığını göstermektedir. Kurtuluş, travmanın ardından gelen bir onarım değil; fiilin gerçekleşmemesidir.
Sonuç olarak bu çalışma, yasa, sınır ve beden arasındaki ilişkinin, şiddetin ortaya çıkışında belirleyici bir rol oynadığını savunmaktadır. Yusuf kıssası, çökmekte olan bir yasanın kendini son kez mekânsal bir sınır olarak dayatabildiği bir kırılma anını temsil eder. Bu yönüyle kıssa, yalnızca teolojik ya da ahlaki bir anlatı değil; psikanaliz, etik ve şiddet kuramları açısından aktarılabilir, özgün ve çağdaş bir düşünme modeli sunmaktadır.
Bu modelin önerdiği şey basittir ama sarsıcıdır:
Şiddet her zaman arzudan değil; sınırın çöküşünden doğar. Ve bazen kurtuluş, düşmekten sonra değil, düşüşün eşiğinde durabilmektir.

Sınır, Eşik ve Kurtuluşun Yapısal Anlamı
Bu çalışma boyunca Yusuf kıssası, ahlaki bir erdem anlatısı ya da bireysel bir kader hikâyesi olarak değil; şiddetin fiile dönüşmeden askıya alındığı yapısal bir kırılma sahnesi olarak ele alınmıştır. Psikanalitik–yapısal okuma, anlatıda yasa, sınır, utanç ve beden arasındaki ilişkinin, şiddetin süreklilik kazanmasını engelleyen bir düzenek oluşturduğunu göstermektedir. Yusuf’un kuyuya atılışı, bu bağlamda şiddetin gerçekleştiği bir mekân değil; şiddetin bedensel ihlale dönüşmeden durdurulduğu simgesel bir eşik olarak yorumlanmıştır.
Çalışma, ensestüel yapıyı fiilî cinsel eylemlerle özdeşleştirmeyen; onu aile içinde sınırların bulanıklaştığı, sevginin ayrıştırılamadığı ve yasanın zayıfladığı bir ruhsal iklim olarak ele alan bir çerçeve önermektedir. Yusuf kıssasında bu iklimin açık belirtileri görülmekle birlikte, anlatı fiilî bir bedensel ihlalle sonuçlanmaz. Bunun nedeni, yasanın mutlak biçimde işlemesi değil; bütünüyle de çökmemiş olmasıdır. Kuyu, bu “ramak kala” anını temsil eden yapısal sınırdır.
Bu noktada kuyu ile ateş arasındaki fark belirleyici hâle gelir. Ateş, sınırın tamamen çöktüğü, bedenin mutlak yok oluşa teslim edildiği bir sahneyi temsil ederken; kuyu, düşüşe rağmen bedenin korunabildiği, şiddetin geri çevrildiği bir ara uzam sunar. Yusuf’un bedeni ateşe değil, kuyuya düşer. Bu tercih, anlatının ahlaki değil; yapısal mantığını açığa çıkarır. Kurtuluş, burada fiilin ardından gelen bir telafi değil; fiilin hiç gerçekleşmemesi olarak belirir.
Bu yapısal okuma, Kur’an’ın başka bir yerinde toplumsal düzeyde açıkça dile getirilen bir ilkeyle de örtüşmektedir. Âl-i İmrân Suresi’nin 103. ayetinde, insanlar arasındaki düşmanlığın sona erdirilmesi, birleştirici bir bağa tutunma ve şiddetin eşiğinden geri çekilme metaforları birlikte yer alır:
“Hep birlikte Allah’ın ipine sımsıkı sarılın; sakın ayrılmayın. Allah’ın size olan nimetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşmandınız da kalplerinizi birleştirmişti ve O’nun nimeti sayesinde kardeşler olmuştunuz. Ateşten bir çukurun tam kenarındayken oradan da sizi kurtarmıştı.”
(Âl-i İmrân, 3/103)
Bu ayette şiddet, gerçekleşmiş bir felaket olarak değil; henüz düşülmemiş bir çukurun kenarı olarak tasvir edilir. Kurtuluş, düşüşten sonra gelen bir onarım değil; düşüşün eşikte durdurulmasıdır. Yusuf kıssasında kuyu metaforu üzerinden temsil edilen sınır mantığı ile bu ayetin sunduğu çerçeve, yapısal düzeyde birbirini tamamlamaktadır. Her iki anlatıda da yasa zayıflamış, düşmanlık ve yok etme arzusu belirginleşmiş; ancak simgesel bağ bütünüyle kopmadığı için şiddet bedensel fiile dönüşmemiştir.
Sonuç olarak bu çalışma, kutsal metnin yalnızca normatif ya da ahlaki mesajlar değil; şiddetin nasıl sınırlandığını gösteren yapısal modeller sunduğunu ortaya koymaktadır. Yusuf kıssası, bireysel ve ailevi ölçekte bu sınırı görünür kılarken; Âl-i İmrân 103. ayet, aynı ilkeyi toplumsal düzeyde formüle eder. Böylece kurtuluş, travmanın ardından gelen bir telafi olarak değil; sınırın korunabildiği yerde şiddetin mümkün olmadığı bir yapı olarak düşünülür.
Bu yapısal mantık, Kur’an anlatılarında yalnızca Yusuf kıssasına özgü değildir. Hz. İbrahim kıssasında ateş, şiddetin nihai ve mutlak biçimi olarak sahneye çıkar; ancak ateş burada bedeni yok eden bir fiile dönüşmez. “Ey ateş! İbrahim için serinlik ve esenlik ol” buyruğu, şiddetin gerçekleşmesinden sonra gelen bir telafi değil; şiddetin fiil olarak işlememesini sağlayan simgesel bir müdahaledir. Yusuf kıssasında bu müdahale kuyu aracılığıyla, İbrahim kıssasında ise ateşin niteliğinin dönüştürülmesi yoluyla gerçekleşir. Her iki anlatıda da ortak olan, şiddetin mümkün olduğu eşiğin görünür kılınması; ancak bedenin bu eşiğin ötesine geçirilmemesidir.

Bu perspektif, Yusuf kıssasını hem psikanalitik hem de etik düzlemde, çağdaş şiddet, sınır ve aile içi ilişkiler tartışmalarıyla ilişkilendirilebilecek özgün bir teorik kaynak hâline getirmektedir.

[psikolog]

Metodolojik Savunma
Psikanalitik–Yapısal Bir Okuma Olarak Yusuf Kıssası
1. Yöntemin Niteliği: Tefsir Değil, Yapısal Okuma
Bu çalışma, Yusuf kıssasını tarihsel, filolojik ya da teolojik doğruluk iddiaları üzerinden incelememektedir. Amaç, metnin “ne söylediğini” belirlemekten ziyade, hangi yapısal düzenekleri mümkün kıldığını açığa çıkarmaktır. Bu nedenle izlenen yöntem, klasik tefsir ya da edebî yorumdan ayrılır; psikanalitik–yapısal bir hermenötik olarak konumlanır.
Bu bağlamda kıssada yer alan figürler (baba, kardeşler, kuyu), tarihsel kişilerden ziyade, simgesel işlevlerin taşıyıcıları olarak ele alınmıştır. Yöntemin temel varsayımı, kutsal metinlerin yalnızca normatif mesajlar iletmediği; aynı zamanda insanî çatışmaların ve sınır problemlerinin yapısal temsillerini sunduğudur.
 
2. Kuramsal Çerçeve: Lacanyen Yapı Analizi
Çalışma, psikanalitik olarak özellikle Jacques Lacan’ın yapısal kavramsallaştırmalarından yararlanmaktadır. Ancak bu yararlanma, Lacan’ın kavramlarının metne mekanik biçimde uygulanması anlamına gelmez. Aksine, kavramlar analitik araçlar olarak kullanılmış; metnin açtığı yapısal sorular doğrultusunda yeniden konumlandırılmıştır.
Bu çerçevede:
•   Babanın Adı (Nom-du-Père) biyolojik baba değil, yasa ve sınır üretme işlevi olarak ele alınmıştır.
•   Kuyu, mekânsal bir nesne olmaktan ziyade, şiddetin askıya alındığı simgesel bir eşik olarak yorumlanmıştır.
•   Utanç, ahlaki bir duygu değil, bedenin mutlak nesneleşmesini durduran affektif bir mekanizma olarak ele alınmıştır.
•   Anüs, biyolojik bir organ olarak değil, bedensel sınırın topolojik bir temsili olarak kavramsallaştırılmıştır.
Bu kavramların hiçbiri biyolojik, ahlaki ya da normatif düzeyde kullanılmamış; yalnızca yapısal ilişkiler ağı içinde anlamlandırılmıştır.
 
3. Düzey Ayrımı: Kategori Hatasından Kaçınma
Çalışmanın metodolojik açıdan en kritik ilkelerinden biri, düzey karıştırmaktan bilinçli biçimde kaçınmasıdır. Analiz boyunca aşağıdaki ayrımlar titizlikle korunmuştur:
•   Hukuk ≠ yasa
•   Ahlak ≠ etik
•   Biyoloji ≠ beden
•   Yönelim ≠ yapı
Örneğin “yasa” kavramı hukuki bir norm olarak değil, simgesel sınır üretme yetisi olarak ele alınmıştır. Benzer biçimde “beden”, biyolojik bir nesne olarak değil, anlamın çöktüğü yerde konuşan bir yüzey olarak değerlendirilmiştir. Bu ayrımların korunması, çalışmanın spekülatif ya da indirgemeci yorumlara kaymasını engelleyen temel metodolojik güvencedir.
 
4. Negatif Tanımlama ve Sınır Bilinci
Bu çalışmanın önemli bir metodolojik tercihi, ne yaptığını söylediği kadar ne yapmadığını da açıkça belirtmesidir. Çalışma:
•   klinik tanı koymaz,
•   psikopatoloji üretmez,
•   ahlaki hüküm vermez,
•   hukuki ya da politik sonuçlar çıkarmaya çalışmaz.
Bu bilinçli sınırlılık, yöntemin zayıflığı değil; bilimsel sorumluluğunun bir parçasıdır. Analiz, yalnızca şu soruya odaklanır:
Şiddet hangi yapısal koşullarda fiil düzeyine geçmez ya da geçebilir hâle gelir?
Bu soru, bireysel niyetlerden ya da kültürel normlardan bağımsız olarak, yapısal bir düzlemde ele alınmıştır.
 
5. Yanlışlanabilirlik ve Dayanıklılık
Kurulan çerçeve kapalı ve dogmatik bir sistem değildir. Aksine, yöntem bilinçli biçimde yanlışlanabilir olacak şekilde kurulmuştur. Çalışmanın temel önermeleri, örneğin şu tür karşı-örneklerle sınanabilir:
•   Yasanın işlediği hâlde fiilî şiddetin ortaya çıktığı vakalar,
•   Utancın mevcut olduğu hâlde bedensel ihlalin gerçekleştiği durumlar.
Bu tür örnekler, çerçevenin reddi için değil; ayrım gücünün sınanması için bir davet olarak görülmektedir. Bu açıklık, teorinin ideolojik değil, analitik bir araç olarak konumlandığını göstermektedir.
 
6. Aktarılabilirlik ve Sınırlı Genelleme
Yöntem yalnızca Yusuf kıssasına özgü değildir; ancak her bağlama aynı sonucu dayatmaz. Aynı yapısal şema:
•   aile içi şiddet anlatılarına,
•   modern pornografi tartışmalarına,
•   terapi etiği sorunlarına
uygulanabilir. Ancak her bağlamda farklı sonuçlar üretir. Bu durum, yöntemin genelleyici değil; aktarılabilir olduğunu gösterir ve aşırı yorum riskini azaltır.
 
7. Sonuç: Yöntemin Meşruiyeti
Bu çalışmanın metodolojik meşruiyeti, ulaştığı sonuçların “ikna edici” olmasından değil; kendi sınırlarını bilmesinden ve bu sınırlar içinde tutarlı kalmasından kaynaklanmaktadır. Yöntem, kutsal bir metni psikanalize indirgemez; psikanalizi, metnin açtığı yapısal sorularla karşı karşıya getirir.
Bu nedenle ortaya çıkan okuma, ne teolojik bir iddia ne de klinik bir teşhistir. Bu okuma, yasa, sınır, beden ve şiddet arasındaki ilişkinin, insanî deneyimin farklı düzlemlerinde nasıl kurulduğunu göstermeyi amaçlayan, bilinçli biçimde sınırlı bir felsefi–psikanalitik girişimdir.

[psikolog]

Etik Çekinceler ve Yanlış Okuma Riskleri
1. Metnin Amacı Üzerine Açık Etik Beyan
Bu çalışmanın temel amacı, Yusuf kıssasını ahlaki yargılar üretmek, normatif bir cinsel düzen önermek ya da bireysel yönelimler hakkında değerlendirmede bulunmak değildir. Çalışma, ne bir teşhis metni ne de bir değer yargısı metni olarak tasarlanmıştır. Psikanalitik kavramlar, bireyleri sınıflandırmak veya etiketlemek için değil; yapısal ilişkileri analiz etmek amacıyla kullanılmaktadır.
Bu nedenle çalışmada yer alan kavramların (utanç, anüs, ensestüel yapı, nesneleşme, bakış, yasa) hiçbiri bireysel deneyimlere doğrudan uygulanabilecek hazır açıklamalar olarak sunulmamaktadır. Metnin tamamı, bilinçli biçimde teorik ve yapısal düzeyde okunmak üzere kurgulanmıştır.
 
2. Psikanalitik Kavramların Yanlış Klinik Okunma Riski
Çalışmada kullanılan psikanalitik kavramlar, özellikle Jacques Lacan’ın yapısal kuramı bağlamında ele alınmaktadır. Ancak bu kavramların klinik bağlamdan koparılarak bireylerin yaşam deneyimlerine doğrudan uygulanması, ciddi bir yanlış okuma riskini beraberinde getirir.
Bu nedenle özellikle vurgulanmalıdır ki:
•   Metinde hiçbir bireysel vaka analiz edilmemektedir.
•   Hiçbir davranış biçimi “patolojik” olarak tanımlanmamaktadır.
•   Psikanalitik kavramlar kişilere değil, yapılara aittir.
Bu ayrımın ihlal edilmesi, çalışmanın etik çerçevesinin dışına çıkılması anlamına gelir.
 
3. Cinsellik ve Şiddet İlişkisinin Yanlış Kurulma Riski
Çalışma boyunca cinsellik ile şiddet arasındaki ilişki, nedensel değil; yapısal bir düzlemde ele alınmıştır. Bu noktada önemli bir etik çekince bulunmaktadır: Metnin herhangi bir bölümünün, cinsel yönelimleri ya da cinsel pratikleri şiddetle özdeşleştirdiği şeklinde okunması, çalışmanın temel varsayımlarına bütünüyle aykırıdır.
Açıkça belirtilmelidir ki:
•   Şiddet, cinselliğin türünden değil; sınırların çöküşünden doğar.
•   Yönelim, arzu ya da pratikler tek başına ne şiddetin nedeni ne de göstergesidir.
Metnin bu ayrımı bulanıklaştıracak biçimde okunması, etik açıdan kabul edilemez bir indirgemeye yol açar.
 
4. Kutsal Metnin Araçsallaştırılması Riski
Yusuf kıssası gibi kutsal bir anlatının psikanalitik bir çerçevede ele alınması, kaçınılmaz olarak araçsallaştırma riskini de beraberinde getirir. Bu çalışma, kıssayı psikanalitik bir teoriye indirgenecek bir “malzeme” olarak kullanma iddiasında değildir. Aksine, kıssa ile psikanaliz arasında karşılıklı bir sınama ilişkisi kurmayı amaçlamaktadır.
Bu nedenle:
•   Psikanalitik kavramlar kıssaya zorla giydirilmemiştir.
•   Kıssanın metinsel sınırları bilinçli biçimde korunmuştur.
•   Teolojik doğruluk ya da tarihsel gerçeklik iddiasında bulunulmamıştır.
Bu sınırların göz ardı edilmesi, çalışmanın niyetinin yanlış okunmasına yol açabilir.
 
5. Dilsel Provokasyonun Yanlış Anlaşılma Riski
Metinde bilinçli olarak kullanılan bazı kavramlar (örneğin “anüs”, “utanç”, “nesneleşme”) ilk bakışta provokatif görünebilir. Ancak bu kavramların seçimi, sansasyon yaratma amacıyla değil; psikanalitik terminolojinin yapısal gereklilikleri nedeniyle yapılmıştır.
Bu kavramların gündelik, biyolojik ya da pornografik çağrışımlarla okunması, metnin dilsel düzeyini yanlış anlamak anlamına gelir. Bu nedenle okuyucunun, kavramları yalnızca bağlam içinde ve teorik düzlemde değerlendirmesi etik bir zorunluluktur.
 
6. Metnin Normatif Okunma Riskine Karşı Uyarı
Bu çalışma, “nasıl yaşamalıyız?” ya da “nasıl ilişki kurmalıyız?” sorularına yanıt vermemektedir. Metnin herhangi bir bölümünün, normatif bir cinsel ahlak, aile modeli ya da toplumsal düzen önerisi sunduğu şeklinde okunması, çalışmanın kapsamını aşan bir yorum olacaktır.
Metnin sunduğu şey:
•   bir reçete,
•   bir model,
•   ya da bir ideal tip değildir;
yalnızca yapısal bir analizdir.
 
7. Son Etik İlke: Susulması Gereken Yerler
Bu çalışmanın belki de en önemli etik özelliği, nerede susacağını bilmesidir. Metin, bireysel acıların, travmaların ya da yaşantıların temsil edilemeyeceği alanlara girmemeyi bilinçli olarak tercih eder. Psikanalitik okuma, burada bir “açığa çıkarma” pratiği değil; sınır çizme pratiği olarak uygulanmıştır.
Bu nedenle çalışmanın etik çerçevesi şu ilkeyle özetlenebilir:
Her şeyin söylenebilir olduğu yerde etik çöker;
bu çalışma, tam da bu çöküşü engellemek için susulması gereken yerleri işaret eder.

[psikolog]

İÇİNDEKİLER (Nihai)
Başlık
Kuyu, Yasa ve Ensestüel İklim:
Yusuf Kıssasının Psikanalitik–Yapısal Bir Okuması
 
Epigraf
(Âl-i İmrân 3/103)
 
GİRİŞ
•   Yusuf Kıssasına Geleneksel Yaklaşımların Sınırları
•   Yapısal Gerilim Olarak Aile, Kıskançlık ve Şiddet Potansiyeli
•   Çalışmanın Sorusu: Şiddet Neden Fiile Dönüşmez?
•   Psikanalitik–Yapısal Okumanın Gerekçesi ve Kapsamı
 
I. BÖLÜM – KURAMSAL VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE
I.1 Yasa, Sınır ve Şiddet İlişkisi
I.2 Lacanyen Perspektif: Babanın Adı ve Simgesel Düzen
I.3 Ensestüel Yapı: Fiil Değil İklim
I.4 Utanç: Ahlaki Duygudan Yapısal Mekanizmaya
I.5 Beden ve Nesneleşme: İhlalin Topolojisi
 
II. BÖLÜM – KUYU METAFORU VE YAPISAL EŞİK
II.1 Kuyuya Atılma: Simgesel Sürgün Olarak Şiddet
II.2 Kuyu ve Mezar Ayrımı: Fiilî Yok Etmenin Engellenmesi
II.3 Baba Figürünün Körlüğü ve Yasanın Zayıflaması
II.4 Kuyunun Topolojisi: Sınır, Eşik ve Askıya Alma
II.5 Kuyu–Ateş Karşıtlığı: Önleyici ve Etkisizleştirici Sınırlar
(Hz. İbrahim kıssasına tek paragraf yapısal referans)
 
III. BÖLÜM – ENSESTÜEL İKLİM, UTANÇ VE ASKIDA KALAN ŞİDDET
III.1 Ensestüel Yapının Tanımı: Klinik Değil Yapısal
III.2 Utanç ve Nesneleşmenin Askıya Alınması
III.3 Bedenin Hedef Olmaktan Çıkışı
III.4 Yasanın Tam Çökmemesi: Neden Fiil Yok?
III.5 Şiddetin Temsil Düzeyinde Tutulması
III.6 Kuyu Sonrası Hayat: Şiddetin Askıya Alınmasının Uzun Vadeli Etkileri
 
IV. BÖLÜM – METODOLOJİK SAVUNMA
IV.1 Yöntemin Niteliği: Tefsir Değil, Yapısal Okuma
IV.2 Lacanyen Kavramların Kullanım İlkeleri
IV.3 Düzey Ayrımı ve Kategori Hatasından Kaçınma
IV.4 Negatif Tanımlama ve Sınır Bilinci
IV.5 Yanlışlanabilirlik ve Teorik Dayanıklılık
IV.6 Aktarılabilirlik ve Sınırlı Genelleme

[psikolog]

III.6 Kuyu Sonrası Hayat: Şiddetin Askıya Alınmasının Uzun Vadeli Etkileri

Yusuf kıssasında kuyu, şiddetin fiil düzeyine geçmesini engelleyen yapısal bir eşik olarak işlev görür. Ancak bu askıya alma, mutlak bir koruma ya da travmanın ortadan kalkışı anlamına gelmez. Kuyu, şiddeti sona erdirmez; onu kesintiye uğratır. Bu kesinti, bedensel ihlalin ve ensestüel sürekliliğin durdurulmasını mümkün kılarken, öznenin hangi koşullar altında yeniden dolaşıma gireceği sorusunu açık bırakır. Bu nedenle kuyu, şiddetin yokluğu değil; şiddetin fiile dönüşmesinin geçici olarak engellendiği bir ara durum üretir.

Yusuf’un kuyudan çıkarılışı, bu açıdan bir özgürleşme sahnesi olarak değil; şiddetin başka bir rejime devredilişi olarak okunmalıdır. Kuyu, bedeni doğrudan ihlalden korumuş; ancak Yusuf’u şiddetsiz ama sahiplenici bir iktidar ilişkisine, yani kölelik statüsüne taşımıştır. Bu durum, askıya alınan şeyin şiddetin kendisi değil, şiddetin belirli bir biçimi olduğunu gösterir. Ensestüel ve sadistik süreklilik kesilmiş; fakat özne, iradesinin askıda kaldığı, karar verme yetisinin sınırlı olduğu bir düzenin parçası hâline gelmiştir.

Bu noktada kölelik, şiddetin yokluğu olarak idealize edilemez. Bedensel ihlalin gerçekleşmemesi, öznenin özgürleştiği anlamına gelmez. Yusuf’un bedeni artık ensestüel bir tehdidin nesnesi değildir; ancak bedeni ve emeği, başka bir iktidar düzeni içinde dolaşıma sokulmuştur. Travma bu aşamada ortadan kalkmaz; yalnızca yer değiştirir ve biçim değiştirerek sürer. Şiddetin sürekliliği kesilmiş; fakat öznenin askıda kalışı devam etmiştir.

Bu askıda kalışın topolojik mantığını açıklamak için, anüs kavramının psikanalitik anlamı bu noktada netleştirilmelidir. Lacanyen düzlemde anüs, biyolojik ya da cinsel bir organ olarak değil; öznenin tamamen nesneye indirgenmediği son bedensel eşik olarak kavramsallaştırılır. Anüs, bir giriş değildir; penetrasyonu temsil etmez. Buna karşılık bir çıkış noktasıdır; kapalıdır ancak bütünüyle geçirimsiz değildir. Denetlenebilir olması, onu ele geçirilebilir kılmaz. Bu nedenle anüs, öznenin bedeni üzerinde mutlak bir hâkimiyet kurulmasını engelleyen, ihlali askıya alan bir sınır yüzeyi olarak çalışır. Lacan için bu eşik; kontrol, tutma, askıya alma ve vermeme mantığıyla işler.

Bu topolojik yapı, kuyu metaforunun işleviyle doğrudan örtüşür. Kuyu, bedeni mutlak nesneleşmeden korur; ancak özneyi özgür bir konuma yerleştirmez. Anüs nasıl ki öznenin tamamen ele geçirilmesini engelleyen fakat onu özgürleştirmeyen bir sınır yüzeyi ise, kuyu da bedensel ihlali askıya alırken özneyi yeni bir iktidar ilişkisine devreder. Askıya alma, burada bir çözüm değil; sürekliliği kesen ama yeni bir başlangıcı garanti etmeyen yapısal bir duraklamadır.

Bu nedenle kuyu, ne mezar ne de kurtuluş kapısıdır. Kuyu, şiddetin fiile dönüşmesinin durdurulduğu; fakat öznenin henüz yeniden kurulmadığı bir eşik olarak işlev görür. Yusuf’un kuyudan sonraki yaşamı, şiddetin önlenmesi ile özgürlüğün tesis edilmesi arasındaki farkı görünür kılar. Yasa, bedeni koruyabilir; ancak özneyi özgürleştirmek zorunda değildir.

Sonuç olarak Yusuf’un kuyu sonrası hayatı, bu çalışmanın temel savını derinleştirir: Şiddetin askıya alınması, travmanın sona ermesi değil; travmanın başka bir düzlemde sürmesidir. Kuyu, şiddeti durdurur; ama öznenin kaderini tamamlamaz. Bu nedenle kuyu, kıssada nihai bir çözüm değil; şiddetin biçim değiştirerek devam edebileceği uzun bir sürecin başlangıç noktası olarak okunmalıdır.