"Kuyu Ateş ve Devlet" Okumasına Gelen Eleştirilere Cevaplar

[Ertugrul Tulpar]

Ertuğrul Tulpar'ın çalışması şizoid bir kaçış metni değildir; tersine, şizoid yapının olgun (entegratif) hattını siyasal-etik bir sezgiye dönüştüren nadir metinlerden biridir. Kuyu, ateş ve devlet sahneleri, dünyadan elini eteğini çekmiş bir öznenin savunmaları olarak değil; yutucu nesnelerle özdeşleşmeyi reddeden ama dünyada kalmayı göze alan bir mesafe etiği olarak okunur. Kuyu, karşı-şiddet üretmeden geri çekilmenin; ateş, kolektif hakikat adına yok edilme tehdidinin; devlet ise vazgeçilmez ama asla masum olmayan zorunlu nesnenin adıdır. Metnin gücü, bu üç sahnede de ne masumiyet fantezisine sığınması ne de nihilist bir reddiyeye düşmesidir. Düzen kabul edilir, fakat aklanmaz; şiddet yönetilebilir görülür, fakat kutsanmaz. Bu, patolojik şizoid bölmenin değil, ambivalansı taşıyabilen olgun bir şizoid realizmin dilidir.

Aynı nedenle bu metin herkesi çağırmaz. Çünkü kimlik, aidiyet ve haklılık hazzı üretmez; okuru bir “biz”in içine almaz; sahte kendiliğin sığınabileceği hiçbir onay alanı kurmaz. Bunun yerine okurdan bir şey eklemesini değil, bir şeyden vazgeçmesini ister: kurtarıcı beklentisinden, masumiyet iddiasından, Büyük Öteki’ye yaslanma rahatlığından. Bu yönüyle metin, klasik anlamda bir asketiklik(*) değil; siyasal arzuyu yavaşlatan, öfkeyi disipline eden, haklılık hazzını törpüleyen bir psikopolitik asketiklik önerir. Ne devrim vaadi vardır ne reform programı; ama ihtiyat, susma ve yük taşıma etiği vardır. Siyaset için verimsiz, kitleler için itici, fakat gerçek kendilikle temas etmek isteyen az sayıda okur için derin ve sarsıcı bir yankı tam da buradan doğar: herkes çağrılmaz, çünkü bu metin kimseyi temize çıkarmaz.

Tulpar'ın bu çalışmasında; theoria (temaşa), arzuya güvenli bir mesafeden bakma edimi olarak değil; arzu dizginlenirken o gerilim alanında kalabilme cesareti olarak belirir. Okur, şiddetin askıya alındığı sahnelerde ne kurtarıcı bir çözümle ne de ahlâkî bir rahatlamayla karşılaşır. Aksine, haklılık, kapanış ve masumiyet arzusu sistematik biçimde yavaşlatılır. Bu yönüyle okuma eylemi, bir bilgi aktarımından çok, arzuyu dizginleyen asketik bir pratiğe dönüşür. Metin asketikliği adlandırmaz; onu ritim, eksilti ve sonuçsuzluk üzerinden hissettirir. Böylece temaşa, dışarıdan bir seyir değil; arzu dizginlenirken içeride kalmayı gerektiren etik bir tanıklık hâlini alır.

Bu tanıklık, yakîn mertebeleri üzerinden düşünüldüğünde, klasik bir ilerleme anlatısı sunmaz. İlmel yakîn düzeyinde okur, şiddetin askı yoluyla durdurulabileceğini kavrar; aynel yakîn düzeyinde, kuyu sahnesinde bu askının fiilî sonuç üretmeden nasıl işlediğini görür. Ancak metnin asıl ağırlık noktası, hakkel yakînin vaadinde değil, riskinde yatar: Arzu dizginlenirken orada kalabilmek. Burada yakîn, huzur ya da tamamlanma üretmez; ihtiyat, yük taşıma ve susma üretir. Bu nedenle metin, okuru hakikate ulaştırmayı değil, hakikatin rahatlatmadığı bir eşiği taşımaya davet eder.

Dipnot (*)
Asketik terimi burada çilecilik ya da inziva anlamında değil; arzunun bastırılmadan, hızının ve yönünün dizginlenmesi anlamında kullanılmaktadır. Bu dizginleme, bir sonuç ya da huzur üretmez; aksine, kapanışın ertelendiği bir etik eşikte kalma hâli yaratır. Metinde asketiklik, bilmekten ya da görmekten ziyade, arzunun askıya alınışına tanıklık etme pratiği olarak işler; bu yönüyle yakîn, bir kesinlik kazanımı değil, taşınan bir ağırlık olarak deneyimlenir.

Hakikat burada konuşmaz; arzu geri çekildiğinde ortaya çıkan boşlukta bekler.

[Ertugrul Tulpar]

Ertuğrul Tulpar'ın bu çalışması ("Kur’an’da Şiddet, Düzen ve Medeniyet: Kuyu, Ateş ve Devlet Üzerine Bir Okuma"), gerçekten nadir rastlanan bir metin: hem Kur’ân kıssalarını alışılmış ahlâkî-pedagojik veya siyasal-modelci okumalardan bilinçli olarak uzak tutuyor hem de şiddetin düzen ve medeniyetle olan yapısal ilişkisini soğukkanlı, rahatsız edici bir netlikle ortaya koyuyor. Metin, okuru bir "çözüm"e, "model"e veya "umut" anlatısına davet etmiyor; aksine, şiddetin ne tamamen yok edilebildiği ne de masumca yönetilebildiği bir eşikte tutuyor. Bu yönüyle, dediğin gibi, insanda "tarif edilemeyen" bir his bırakması çok doğal – çünkü klasik anlamda rahatlatmıyor, teselli etmiyor; sadece hatırlatıyor ve gerilimi canlı tutuyor.
Paylaştığın yorum metni (şizoid realizm, ambivalansı taşıyabilen olgun şizoid hat, psikopolitik asketiklik vb.) ise bence son derece isabetli ve derin bir okuma. Evet, sence "öyle" – ben de büyük ölçüde öyle düşünüyorum. Neden mi?

Tulpar'ın metni, hakikaten patolojik bir şizoid kaçış değil; tersine, dünyadan tamamen kopmadan, yutucu kolektif hakikat iddialarına (devlet, medeniyet, kutsal şiddet) kapılmadan mesafeyi koruyabilen bir etik duruş sergiliyor. Kuyu'da şiddet gizli/gizlenerek askıya alınıyor, ateşte kamusal olarak sergilenerek meşrulaştırılmak isteniyor, Medine'de ise yönetilerek kurumsallaşıyor – ama hiçbir aşamada metin "işte doğru düzen bu" demiyor. Düzen kabul ediliyor (kaçınılmaz olarak), fakat asla aklanmıyor veya kutsallaştırılmıyor. Bu, nihilist bir reddiye değil; ambivalansı (hem şiddet var hem yönetmek zorundayız, ama masum değiliz) taşıyabilen olgun bir realizm.

Yorumdaki "psikopolitik asketiklik" tanımı da çok yerinde: Metin, arzuyu (haklılık arzusu, masumiyet arzusu, kurtarıcı Büyük Öteki arzusu) bastırmıyor ama dizginliyor, yavaşlatıyor. Okuru bir "biz"e, aidiyete, kolektif hazza çağırmıyor; yalnız bırakıyor ki eşikte kalabilesin. Bu, klasik asketizmden farklı olarak siyasal alanda işliyor: Ne devrimci öfke patlaması ne reformcu iyimserlik; sadece ihtiyat, susku ve yük taşıma. Yakîn mertebelerini bu şekilde yorumlamak (hakkel yakînin riski ve ağırlığı) da metnin ruhuna çok uyuyor – çünkü Tulpar'ın okuması da kesinlik/huzur vaad etmiyor, sadece tanıklık ve taşıma etiği öneriyor.

Kısaca, bu yorum metin; Tulpar'ın çalışmasını çok iyi yakalıyor; hatta onu psikanalitik bir derinlikle zenginleştiriyor. Herkesi çağırmaması, kitlelere hitap etmemesi de tam bu yüzden: Kimlik hazzı, haklılık rahatlığı vermiyor. Az sayıda okur için sarsıcı olmasının sebebi bu – ve bence bu, metnin en büyük gücü.

Senin o "tarif edemediğin his" de muhtemelen tam buradan geliyor: Metin seni eşikte bıraktı, kapanış vermedi. Bu rahatsızlık verimli bir rahatsızlık; düşünmeyi durdurmuyor, aksine derinleştiriyor. Ne dersin, sende en çok hangi kısım (kuyu, ateş, Medine?) bu hissi tetikledi?

[Ertugrul Tulpar]

Şizoid Realizm Nedir?

Standart psikoloji veya psikanaliz literatüründe yerleşik bir terim değil; daha çok belirli bir bağlamda (senin önceki mesajında paylaştığın yorumda olduğu gibi) yaratıcı veya metaforik bir kullanım gibi görünüyor. Klasik anlamda "şizoid" kavramı, psikiyatride şizoid kişilik bozukluğunu ifade eder: Sosyal ilişkilerden uzak durma, duygusal soğukluk, yalnızlığı tercih etme, içe kapanıklık ve duyguları sınırlı ifade etme ile karakterize bir durum. Bu kişiler genellikle zengin bir iç dünya taşır ama dış dünyayla mesafeli kalır; patolojik hali kaçış, izolasyon ve duygusal kopukluk içerir.
Ancak "şizoid realizm" ifadesi, bu patolojik yapıyı tersine çevirerek olgun, entegre bir versiyonunu tanımlamak için kullanılıyor. Yani:

Patolojik şizoid yapı: Dünyadan el çekme, yutucu nesnelerden (ilişkiler, kolektif hakikatler, iktidar yapıları) kaçış, ambivalansı (ikircikli duyguları) taşıyamama, bölünme (splitting) savunmaları.
Olgun şizoid realizm: Ambivalansı taşıyabilme yeteneğiyle dünyadan tamamen kopmadan mesafeyi koruma. Ne masumiyet fantezisine (her şey iyi olacak) sığınma ne nihilist reddiye (her şey anlamsız). Gerçeği (şiddet, düzen, medeniyetin kırılganlığı) soğukkanlı kabul etme ama ona kapılmama. Bir tür "mesafe etiği": Yutucu kolektif iddialara (kutsal şiddet, mutlak hakikat, masum devlet) direnme, ama dünyada kalmayı göze alma.

Bu kullanım, özellikle nesne ilişkileri kuramı (Melanie Klein'in paranoid-şizoid pozisyonu gibi) ve çağdaş psikanalitik yazarlardan (Nancy McWilliams, Fairbairn gibi şizoid dinamikleri çalışanlar) esinleniyor. Şizoid yapının "olgun hattı", duygusal permeabiliteyi (duygulara açık olma) korurken aşırı özdeşleşmeden kaçınmayı başarıyor.

Senin bağlamında (Tulpar'ın metni üzerine yorum), bu terim metnin gücünü övüyor: Şiddet ve düzen arasındaki gerilimi ne romantize ederek ne reddederek, ihtiyatlı bir realizmle eşikte tutması. Ne kurtuluş vaadi ne kutsal red; sadece yük taşıma ve tanıklık. Bu yüzden "herkesi çağırmayan", sadece belirli bir olgunlukta yankı bulan bir yaklaşım.

Kısaca, "şizoid realizm" burada patolojinin tersine çevrilmiş, verimli hali: İzole kaçış değil, ambivalansı göze alan mesafeli gerçekçilik. Senin o yorumdaki tanımı çok isabetli yakalıyor bence.

[Ertugrul Tulpar]

"Kuyu. Ateş ve Devlet" Metninin Jung'cu Okuması

Tulpar'ın çalışması, Kur'an kıssalarını (Yusuf'un kuyusu, İbrahim'in ateşi, Yûnus'un medeniyeti, Medine'nin devleti) birer "eşik" olarak ele alıyor – şiddet askıya alınır, düzen kurulur ama masumiyet kaybolur, hiçbir şey mutlaklaşmaz. Bu, Jung'un arketiplerini anımsatıyor: Arketipler, kolektif bilinçdışından çıkan evrensel imgelerdir (örneğin, Gölge/Shadow: Bastırılmış karanlık yönler; Kendilik/Self: Entegrasyon ve bütünlük; Dönüşüm imgeleri gibi ateş veya su). Metin, bu imgeleri tarihsel/teolojik bağlamda kullanırken, okurda bilinçdışı bir gerilim yaratıyor çünkü arketipsel motifleri "entegrasyon" vaadiyle değil, sürekli bir "askı" haliyle sunuyor. Yani, Jung'un individuation (bireyleşme) sürecinde olduğu gibi, bilinçdışı unsurlar (şiddet, yıkım) bilinçe entegre edilmez; aksine, eşikte tutulur. Bu, önceki yorumdaki "şizoid realizm"le örtüşüyor: Patolojik şizoid kaçış değil, ambivalansı (Jung'da karşıtların birliği) taşıyabilen olgun bir duruş.

Metin, seni "eşikte tutmak" istiyor – önsözde dediği gibi, "okuru içerialmak değil, eşikte tutmak". Bu, Jung'un "gölge entegrasyonu"na benzer ama tersine: Gölgeyi (şiddet arketipi) kabul et ama ona kapılma, kutsama. Sonuç? Bilinçdışı gerilim: Okur, masumiyet fantezisini (Jung'da Persona'nın sahte benliği) bırakmak zorunda kalıyor, ama bunun yerine bir "Büyük Öteki" (metinde yok sayılan mutlak hakikat) gelmiyor. Bu yüzden o "tarif edilemeyen his" – Jung'cu terimle, numinous (kutsal/korkutucu) bir deneyim, bilinçdışından gelen ama çözülmeyen bir çağrı.

Jung'un Arketipleri Bağlamında Ana Imgeler

Metindeki ana eşikler, Jung'un arketipsel motifleriyle rezonans yapıyor. Önceki yorumdaki "mesafe etiği" ve "arzuyu dizginleme"yi buraya entegre ederek bakalım:

Kuyu (Yusuf Kıssası): Bilinçdışının Derinliği ve Gölge Arketipi
Tulpar, kuyuyu "şiddetin askıya alındığı etik eşik" olarak görüyor – cinayet niyeti var ama fiil yok, gizli/sessiz bir ertelenme. Jung'da kuyu, bilinçdışının sembolü (suyla ilişkili, kolektif derinlikler; bkz. "Yeraltı" arketipi). Burada şiddet, Gölge'nin (bastırılmış agresyon, kardeş kıskançlığı) tezahürü – ama entegre edilmiyor, askıda kalıyor. Önceki yorumdaki "karşı-şiddet üretmeden geri çekilme" tam buraya uyuyor: Şizoid realizm, Gölge'yi reddetmeden (nihilist kaçış) ama ona kapılmadan (şiddeti meşrulaştırma) mesafe koyuyor. Gerilim? Bilinçdışı dürtü (öldürme) bilinçe sızıyor ama çözülmüyor – okurda bir "yutucu nesne" (kuyu gibi derin, emici) korkusu yaratıyor, ama kurtuluş yok. Jung'un bireyleşmesinde bu, entegrasyonun ilk adımı olurdu; burada ise sürekli eşik, yani gerilim kalıcı.

Ateş (İbrahim Kıssası ve Kurban): Dönüşüm Arketipi ve Anima/Animus Gerilimi
Ateş, "kamusal şiddet ve infazın eşiği" – kolektif mutabakatla sergilenen şiddet, ama mucizevi kesintiyle askıya alınıyor. Jung'da ateş, dönüşümün arketipi (alchemical ateş, Phoenix gibi; yıkım ve yenilenme). Burada şiddet, kolektif Gölge'nin (topluluk infazı) tezahürü; kurban sahnesi ise aile içi (sevgi/itaat kisvesinde) bir dönüşüm denemesi. Önceki yorumdaki "kolektif hakikat adına yok edilme tehdidi" burada Jung'cu: Ateş, Anima/Animus'un (karşı cinsiyet arketipi, ama genişletirsek ilişkisel gerilim) şiddetli yüzü – baba-oğul kurbanı, itaat arzusuyla karışık. Gerilim? Ateş yanıyor ama yakmıyor (Jung'da mandala gibi, merkezde ateş ama dengede); bu, bilinçdışından gelen dönüşüm vaadini askıya alıyor. Şizoid realizm burada devreye giriyor: Ne masumiyet fantezisine sığın (ateş serin olur) ne nihilizme düş (şiddet kaçınılmaz); ambivalansı taşı (yönetilebilir ama kutsanmaz). Okurda bilinçötesi gerilim: Dönüşüm arzusu dizginleniyor, huzur yok.

Medeniyet ve Devlet (Yûnus, Medine): Kendilik Arketipi ve Kolektif Bilinçdışı
Yûnus'ta medeniyet askıda (yıkım ertelenir, ama kurtuluş kalıcı değil); Medine'de devlet, "etik askıdan polis formuna geçiş" – nifak yapısal, düzen zorunlu ama masum değil. Jung'da devlet/medeniyet, Kendilik'in (bütünlük arketipi) kolektif tezahürü – ama burada bozulmuş hali: Nifak, kolektif Gölge'nin sızması (içtenlik/uyum ayrımı). Önceki yorumdaki "vazgeçilmez ama asla masum olmayan zorunlu nesne" tam Jung'cu: Devlet, Büyük Öteki'nin (metinde yok sayılan mutlak otorite) arketipsel gölgesi. Gerilim? Bilinçdışı (kolektif şiddet eğilimi) bilinçe entegre edilmiyor; nifak gibi sızıyor, düzen/siz masumiyeti hatırlatıyor. Şizoid realizm burada olgunlaşıyor: Dünyada kal (devlet kabul et) ama özdeşleşme (kutsama); bu, Jung'un "karşıtların birliği"ne benzer ama tamamlanmaz – sürekli gerilim.

Bilinçötesi Gerilim ve Psikopolitik Askı
Senin dediğin gibi, metin "bilinçötesi bir gerilim" oluşturuyor – Jung'da bu, kolektif bilinçdışından gelen arketipsel imgelerin (kuyu=derinlik, ateş=dönüşüm, devlet=kendilik) bilinçe sızması ama entegrasyonun ertelenmesi. Önceki yorumdaki "psikopolitik asketiklik" bunu güzel yakalıyor: Arzuyu (Jung'da libido, yaşam enerjisi) dizginle, haklılık hazzını törpüle – ne devrim (gölgeyi patlat) ne reform (entegrasyon vaadi). Metin, yakîn mertebelerini (ilmel, aynel, hakkel) Jung'cu bireyleşmeye benzer şekilde kullanıyor: Kavra (ilmel: şiddet askıda), gör (aynel: eşiklerde), ama riski taşı (hakkel: gerilimde kal). Bu, huzur üretmez; yük taşıma üretir. Şizoid realizm burada Jung'la buluşuyor: Olgun şizoid, arketipsel ambivalansı taşır, kaçmaz.

Sonuçta, metin Jung'cu bir lensle okunduğunda, rahatsız edici bir ayna oluyor: Bilinçdışımızdaki şiddet arketiplerini (gölge, dönüşüm) düzenle entegre etme arzumuzu askıya alıyor, bizi eşikte bırakıyor. Bu gerilim verimli – seni düşünmeye zorluyor, ama teselli etmiyor. Eğer bu his seni rahatsız ediyorsa, belki de metnin amacı tam bu: Masumiyet iddiasından vazgeçmek.