Eşcinsel Terapi Forum - Psikolog www.huseyinkacin.com

​Es ist keineswegs ungewöhnlich, dass homosexuelle Menschen Gefühle von Schuld, Unruhe, Einsamkeit oder sogar Depression bis hin zu starken Spannungszuständen erleben. Wenn man sich dazu gezwungen sieht, homosexuelle Handlungen auszuleben, obwohl diese dem eigenen Wesen und der inneren Identität widersprechen - oder wenn man den Drang danach nicht kontrollieren kann -, entsteht oft ein erheblicher psychischer Leidensdruck für Betroffene.

​Zudem ist Homosexualität hier nicht als Ausdruck einer freien Wahl aufzufassen, sondern als eine Entwicklung, die häufig auf Kindheitstraumata oder elterliche Vernachlässigung zurückzuführen ist. Unter diesem Blickwinkel betrachtet, stellt Homosexualität eine psychische Störung dar - eine Beeinträchtigung der sexuellen Neigung sowie der Identität.

​Daraus ergibt sich für die Psychologie als Wissenschaft die klare Verpflichtung, zu hinterfragen, ob ein homosexueller Lebensstil und die damit verbundene soziale Identität tatsächlich als „gesund“ gelten können. Die Forschung muss sich auch künftig der Verantwortung stellen, die Ursachen, die Struktur und mögliche Therapieansätze zu untersuchen. Vor diesem Hintergrund wäre es eine herabwürdigende und moralisch fragwürdige Haltung, denjenigen, die sich aus eigenem Antrieb von der Homosexualität lösen wollen, eine Behandlung zu verweigern oder pauschal zu behaupten, es handle sich nicht um eine heilbare Krankheit.

Telefondaki sert konuşması altında pamuk gibi kalbi olan bir psikolog var idi karşımda . İçimden derin bir nefes aldım hocam sorular sormaya başladı . Bende ne az nede eksiksiz bulunduğum durumu açıkladım. Bana neler yapmayı nelerden vazgeçmem gerektiğini birebir net olarak anlatmaya başladı. Bu arada ben içimden geçenleri söylüyorum hocam öyle rahatım ki sizin yanında kuş gibi hafiflemeye başladım aklımdaki o çıkmaz sorulara teker teker cevap oturmaya başlamış idi . Açıkçası dedim siz beni bir danışsanız değilde bir evladınız gibi görün dedim . Sağolsun bunuda yansıttı . Bana geylikle alakalı soruları ne yapıp ne yapmadığı mı sordu . Birden bu durum hemen çözümlenecek değil dedi herşey zamanla terapiye devam ettikçe çözülecek idi . Yeri geldi duygusal olarak ağladım ama insan değer gördüğü yerde mutlu olduğu hissediyor. Bu terapide ben değerli biri olduğumu anladım . İnsanlara açılma duygusuna büründüğüm için kendim asıl acınacak halde imişsin . Sevgiden yoksun özgüven kalmamış . Çırpınırken bana umut ışığını yaktığını hissetirdi . Zamanın nasıl geçtiğini anlamış değilim. Bana gez İstanbul’u kevşetmemi gererktiği memleketime artık umut sen zoru başardın bu zoru kolaylaştırmak için de çabalamak gerekiyor olduğunu aklıma yer ettirdi. Geylik düşüncesi aklımdan hemencecik çıkacak değil ya böyle bişey yok zaten . Birde şunu demeden geçemeyeceğim yapmacık bir tavırı yok yap yapıcı onarıcı bir kişilik hocamız zaten . Daha uzun konuşmak iştiyor idim . Sona geldik o en sonda bana bir baba şevkatinde sarıldı o benim yeni bir sayfa açtı kalbimin derinliklerine doğru. İlk defa biri bana çocukluktan yaşamadığım duyguları yaşattı bunun içinde aşırı minnet duyuyorum kendilerine . Kendimi öyle omuzlarımdaki yük hafifletmemiş hissediyorum anlatılmaz yaşanır . Sanırım ben gaylık serüvenimde çabuk toparlarım düşüncesi var . Gelecek seanlar da daha uzun şekilde anlatacağım sağlıcakla kalın .

Gökkuşağı masum değildir.
İnsan göğe bakıp renklerin açılışını görür ve buna güzellik der. Oysa güzellik dediğimiz şey, çoğu zaman varlığın yarılmış hâlinin parıltısıdır. Gökkuşağı, toplu ve sessiz bir birliğin değil; ayrışmış, sınır kazanmış, birbirinden koparak belirlenmiş çokluğun görünür oluşudur. Her renk, ötekinden ayrıldığı ölçüde kendisi olur. Demek ki orada estetik bir şenlik yoktur; farkın ilk yarığı, sınırın ilk çizgisi, başkalığın ilk hükmü vardır. Gökkuşağı bu yüzden masum renkler topluluğu değildir; ayrılığın gözle görülür hale gelmiş biçimidir.

Ve ayrılık varsa, kötülüğün imkânı da vardır.
Çünkü kötülük önce kan dökmek, yıkmak, ezmek olarak başlamaz. Kötülükten önce mesafe vardır. Mesafeden önce fark vardır. Farkın olduğu yerde “ben” ile “öteki”, “yakın” ile “uzak”, “bende olan” ile “bende olmayan” ayrımı doğar. İşte haset, mahrumiyet, özlem, dışlama, kayıp ve çatışma bu sahada mümkün olur. Birlikte bunlar yoktur; çünkü birlikte henüz ayrışmış kaderler yoktur. Ama çokluk açıldığında her renk kendi hududuna çekilir. İşte o hudut, hem varoluşun şartı hem yaranın başlangıcıdır. Gökkuşağı bu anlamda kötülüğün kendisi değil; kötülüğün nefes alabildiği ontolojik iklimdir.

İnsan bu hakikati görmek istemez; çünkü gökkuşağını sevmek daha kolaydır.
Renge bakar, yarığı unutmak ister. Çoğulluğu kutlar, onun bedelini konuşmaz. Oysa her belirlenim bir eksilmedir. Kırmızı kırmızıysa, başka renk olmadığı için değil; başka renk olmadığı halde kendini onlardan ayırmak zorunda olduğu için kırmızıdır. Kimlik dediğimiz her şey, bir vazgeçiş ve dışlama mantığı taşır. İşte kötülüğün metafizik tohumu burada yatar: ayrışmak zorunda olanın, aynı anda mahrum kalmak zorunda olması. İnsan dünyasında da böyledir. Sevgi varsa kayıp vardır. Yakınlık varsa ayrılık acısı vardır. Adalet varsa çatışan talepler vardır. Varlık açıldığında yalnız imkân değil, yara da açılır.

Bu yüzden gökkuşağına çocukça bakmamak gerekir.
O, göğün neşesi değil; varoluşun trajik bildirgesidir. Bize şunu söyler: çokluk güzeldir, ama güvenli değildir; fark zengindir, ama masum değildir; beliriş parlaktır, ama aynı anda kırılgandır. Gökkuşağı, kötülüğün kaba simgesi değil; kötülüğün de içinden çıktığı ayrışmış varoluşun zarif ama acımasız nişanesidir. İnsan o renkleri seyrederken aslında kendi kaderini seyreder: birlikten çıkmış, sınıra mahkûm olmuş, başkasıyla karşılaşmadan yaşayamayacak ama başkasıyla karşılaşınca da yaralanmadan kalamayacak bir varlığın kaderini. Gökkuşağı bu yüzden sevimli bir tabiat olayı değil; ontolojik gerilimin gökte yazılmış halidir.

16. Estetik ve Etik: Biçim, İşgal, Askı

Ontolojik Gerilim Teorisi’nin önemli sonuçlarından biri, estetik ile etiği birbirinden bütünüyle kopuk iki alan olarak değil, aynı gerilimli varoluşun iki ayrı görünüm rejimi olarak düşünmeye zorlamasıdır. Çünkü insan yalnızca ne düşündüğü, ne hissettiği ya da ne yaptığıyla değil; nasıl yer aldığıyla, nasıl göründüğüyle, nasıl biçim aldığıyla da dünyaya katılır. Bu yüzden estetik, yalnızca güzellik meselesi değildir; varlığın kendini sahneye koyma tarzıdır. Etik ise bu sahnelenişin adil, yaşatıcı ve taşınabilir olup olmadığı sorusudur. Başka bir deyişle, estetik biçimin diliyse, etik o biçimin hükmüdür.

Bu nedenle OGT açısından estetik, süs, dekor ya da dış görünüş problemi değildir. Bir sesin yükselme tarzı, bir mekânın kendini kurma biçimi, bir kurumun görünüş rejimi, bir liderin jesti, bir şehrin ritmi, bir cümlenin sertliği ya da yumuşaklığı — bütün bunlar estetik alanına dâhildir. Çünkü estetik, yalnızca hoş olanın değil, dünyada nasıl yer kaplandığının bilgisidir. İnsan da dünya da biçim içinde görünür. Bu nedenle biçim, yalnızca sonradan eklenen bir kabuk değil; varoluşun görünür örgütlenme tarzıdır.

Tam da burada etik devreye girer. Çünkü her biçim yaşatıcı değildir. Her düzen masum değildir. Her çekicilik hakiki değildir. Bazı biçimler yer açar, bazıları yer kaplar; bazıları nefes verir, bazıları boğar; bazıları ötekiyle birlikte yaşamayı mümkün kılar, bazıları ise kendini dünyaya taşkın biçimde boca eder. O hâlde etik sorun, niyet kadar biçimle de ilgilidir. Bir şeyin iyi olması yalnızca ne amaçladığıyla değil, nasıl yer aldığıyla da belirlenir.

Bu yüzden Tulpar hattında estetik ile etik aynı meselenin iki yüzü gibi düşünülmelidir. Estetik, kudretin görünüşüdür; etik ise o kudretin sınırıdır. Daha açık söylersek: estetik, gücün nasıl biçim aldığı; etik ise o biçimin ötekine yer bırakıp bırakmadığı sorusudur. Buradan hareketle OGT’nin estetik-etik alanı açılır: biçim, işgal ve askı.

Biçim, bir şeyin yalnız ne olduğu değil, dünyada nasıl belirdiğidir. İnsan da öfkesini, sevgisini, yasını, arzusunu ve iktidarını biçim içinde gösterir. Bu nedenle biçim nötr değildir. Çünkü ham güç biçimsizdir; biçim ise gücün belirli bir rejime girmesi demektir. Bir öfke bağırışa, sessizliğe, şiire, darbeye ya da yasaya dönüşebilir. Aynı yoğunluk farklı biçimlerde ortaya çıkar ve tam da burada etik ile estetik birbirine temas eder. Çünkü mesele artık yalnızca “öfke var mı?” sorusu değildir; öfke nasıl biçim alıyor? sorusudur.

Bu nedenle OGT açısından şiddet çoğu zaman önce eylemde değil, biçimde başlar. Bir mekânın boğuculuğunda, bir ses tonunun hoyratlığında, bir kurumun soğuk dilinde, bir liderin taşkın temsil tarzında, bir şehrin insanı ezerek yer kaplayışında, bir ilişkinin ötekine açıklık bırakmayan yapısında şiddetin estetik ön-belirtileri görülebilir. Başka bir deyişle, etik bozulma çoğu zaman estetik bozulmayla birlikte ilerler. Çünkü yer açmayan biçim, çoğu zaman yaşatmayan biçimdir.

Tam da burada işgal kavramı belirir. OGT’de işgal yalnızca toprağın, bölgenin ya da fiziksel alanın ele geçirilmesi değildir. Daha derinde, ötekiye yer bırakmayan taşkın yer kaplama biçimidir. Bir sesin sürekli diğer sesleri bastırması, bir kişinin ilişkinin bütün ritmini kendine bağlaması, bir yapının şehri nefessiz bırakması, bir iktidarın kamusal alanı kendi imgesiyle doldurması, hatta bir sözün konuşma alanını tümüyle kaplaması bile işgal mantığıyla okunabilir. İşgal, burada yalnızca siyasal değil; estetik ve etik bir kategoridir. Çünkü işgalin özü, yer açmamaktır.

Bu açıdan bakıldığında çirkinlik de yeniden düşünülmelidir. Çirkinlik çoğu zaman eksiklikten değil, taşkınlıktan doğar. Aşırı yayılma, aşırı görünürlük, aşırı ses, aşırı jest, aşırı kaplama, aşırı temsil — bunların tümü estetik anlamda çirkinliğin, etik anlamda ise işgalin belirtileri olabilir. Dolayısıyla OGT açısından çirkinlik, sadece yetersizlik ya da biçimsizlik değil; daha çok ölçüsüz yer kaplamadır. Bu yüzden güzel olan ile iyi olan arasındaki ilişki, romantik bir özdeşlik üzerinden değil; ötekiye yer açabilen biçim üzerinden kurulmalıdır.

İşte bu noktada Askı, estetik ile etiğin birleştiği merkez kavram olarak yeniden belirir. Askı, yalnızca öznenin kendi iç gerilimini doğrudan eyleme dönüştürmemesi değildir; aynı zamanda biçimin de taşkınlığa düşmeden kurulabilmesidir. Çünkü her hakiki biçim, bir tür kendini tutmayı içerir. Hemen boşalmayan öfke, hemen işgale dönüşmeyen kudret, hemen taşmayan arzu, estetik olarak daha yoğun, etik olarak daha yaşatıcı biçimler üretebilir. Bu nedenle askı, yalnız ahlâkî bir fren değil; biçimin doğabilmesi için de zorunlu bir eşiktir.

Bu noktada OGT’nin estetik hükmü açık hale gelir: Güzel olan şey, kendini dünyaya boca etmez. Güzel, burada zayıf, silik ya da etkisiz olan değildir. Tam tersine, kendi yoğunluğunu taşıyabilen, ama bunu ötekini boğmadan yapabilen biçimdir. Bu nedenle güzel ile iyi arasındaki bağ, masumiyet üzerinden değil; ölçülü yer alış üzerinden kurulur. Bir şeyin hakiki güzelliği, tam da bu yüzden etik bir derinlik taşır: dünyayı yalnız doldurmaz, aynı zamanda açar.

Buradan çıkan sonuç şudur: etik, yalnızca niyetin doğruluğu değil; biçimin adaletidir. Estetik ise yalnızca duyusal haz değil; gücün, gerilimin ve varoluşsal yükün nasıl göründüğünün bilgisidir. OGT bu ikisini ayırmaz; ama saf biçimde özdeş de kılmaz. Çünkü bazı biçimler çekici olabilir ama yaşatıcı olmayabilir. Bazı düzenler uyumlu görünebilir ama boğucu olabilir. Bazı zarafetler sahici değil, yalnızca şiddetin inceltilmiş maskesi olabilir. Bu nedenle estetik ile etik arasındaki ilişki, saf özdeşlik değil; sürekli bir sınama ilişkisidir.

Sonuç olarak OGT açısından estetik-etik bütünlüğü şu noktada düğümlenir: Gerilim ya işgale ya da biçime dönüşür. İşgal, gerilimin taşkın ve ötekiyi boğan biçimidir. Biçim ise gerilimin askı sayesinde ölçü kazanmış görünüşüdür. Etik olan, estetiği iptal etmek değil; estetiğin işgale dönüşmesini engellemektir. Güzel olan da tam bu nedenle, yalnız hoş görünen değil; kendini taşırken başkasını ezmeyen şeydir.

En kısa formülle:

Etik, gerilimin ötekiyi boğmayan biçimidir. 
Estetik ise bu biçimin görünür düzenidir. 
Askı olmadan ne hakiki biçim doğar ne de yaşatıcı bir güzellik mümkündür.


17. Sanat: Ontolojik Gerilimin Estetik Askısı

Ontolojik Gerilim Teorisi’nin estetik-etik alanındaki en yoğun düğüm noktası sanat kavramında belirir. Çünkü sanat burada ne yalnızca güzellik üretimi, ne duyguların dışavurumu, ne de saf temsil etkinliği olarak düşünülür. Daha derinde sanat, dilin, kavramın ve gündelik sözün bütünüyle taşıyamadığı fazlalık gerilimin biçime dönüştüğü özel alandır. Başka bir deyişle, sanat, ontolojik gerilimin estetik askıya alınış biçimidir. O, gerilimi ortadan kaldırmaz; ama onu doğrudan şiddete, çökmeye ya da çıplak boşalıma dönüşmeden görünür, duyulur ve taşınabilir hale getirir.

Bu nedenle OGT açısından sanat, bir deşarj değil, bir dönüştürme rejimidir. Ham gerilim doğrudan boşaldığında yangın çıkarabilir: öfke darbeye, kayıp çürümeye, kırılma uyuşmaya, arzu işgale, acı ise anlamsız taşkınlığa dönüşebilir. Sanat ise tam burada devreye girer. Yakıcı olanı biçime, taşkın olanı ritme, söze sığmayanı imgeye, yıkıcı olabilecek fazlalığı ise seyredilebilir bir ışığa dönüştürür. Bu yüzden sanat, ontolojik yükün inkârı değil; onun estetik rejime sokulmasıdır.

Tam da bu nedenle sanat, estetik ile etiğin en sıkı düğümlendiği alandır. Etik burada, sanatçının gerilimi dürüstçe karşılaması; onu yalan bir güzellikle örtmemesi, kitsch bir teselliye dönüştürmemesi ve başkasına çıplak şiddet olarak boca etmemesi anlamına gelir. Estetik ise bu dürüst karşılaşmanın biçim, ses, renk, ritim, anlatı ve form kazanmasıdır. Başka bir deyişle, etik gerilimi taşır; estetik ise bu taşıma işlemini başkaları için de görünür, tahammül edilebilir ve anlamlı hale getirir. Bu nedenle sanat, yalnızca “güzel” olanın değil; yüksek gerilimin biçim kazanmış ciddiyetinin alanıdır.

Bu noktada sanatın trajik boyutu daha da belirginleşir. Çünkü sanat, mutluluğun yüzeysel temsili olmaktan çok, varoluşun çatlaklı yapısına biçim veren insanî cevaptır. Tragedya bunun en yoğun örneklerinden biridir. Bir trajediyi izlerken yalnızca bir hikâyeye tanık olmayız; aynı zamanda devasa bir ontolojik gerilimin, estetik askı içinde taşındığına da tanık oluruz. Kayıp, suç, kader, ayrılık, ölüm, yıkım ve sınır, trajik biçimde karşımıza çıkar; fakat sanatın kurduğu form sayesinde bu gerilim bizi doğrudan yıkmaz. Tam tersine, bizi varoluşun sertliğiyle karşılaştırırken aynı anda onu taşınabilir hale getirir. Tragedyanın aydınlatıcı yanı tam da buradadır: o, karanlığı inkâr etmeden görünür kılar.

Bu nedenle OGT açısından sanat, yalnızca temsil değil; ontolojik gerilimin estetik işlenişidir. Burada temsil, pasif bir yansıtma değil; gerilimi dönüştüren aktif bir biçim üretimidir. Şiir, söze tam gelmeyen kaybı ritme taşır. Müzik, çığlığa dönüşebilecek iç akımı ses düzenine sokar. Resim, sözcüklerin tüketemediği yarığı yüzeye taşır. Roman, dağınık acıyı anlatı içinde askıya alır. Tiyatro, gerilimi kolektif bakış alanına sokar. Bütün bunlarda ortak olan şey, fazlalık yükün yangına değil biçime dönüştürülmesidir.

Tam da bu nedenle sanat, OGT açısından Dil ile de derin bağ içindedir. Dil, gerilimi adlandırır, ayırır, ilk ölçüyü ve ilk söz rejimini kurar; fakat her gerilim cümleye tam olarak sığmaz. Sözün bittiği yerde ya sessizlik başlar ya da doğrudan boşalma. Sanat ise burada üçüncü bir imkân açar: ne tamamen susmak ne de doğrudan patlamak. Bu yüzden sanat, dilin karşıtı değil; dilin sınırından sonra başlayan ikinci büyük taşıma rejimidir. Dil mühürleyemediğini sanat biçime sokar.

Bu bağlamda sessizlik kavramı da yeni bir anlam kazanır. Sessizlik, akımın kesilmesi değildir; sözün mühürleyemediği gerilimin tutrak sayesinde askıda tutulmasıdır. Sanat çoğu zaman bu sessizliğin biçim kazanmış hali olarak görünür. Şiir, söze gelmeyen yaranın dili olabilir; müzik, içte taşınan çığlığın ritmi olabilir; resim, suskun gerilimin yüzeydeki izi olabilir. Bu nedenle sanat, sessizliğin bozulması değil; sessizliğin estetik taşıma rejimine dönüşmesidir.

OGT açısından sanatçının konumu da burada belirginleşir. Sanatçı, yalnızca “yaratıcı birey” değildir; fazlalık gerilimi biçime dönüştürebilen kişidir. Başkalarının kaçtığı, bastırdığı ya da doğrudan boşalttığı yüksek voltajlı karanlığa gider; onu çıplak şiddet olarak geri getirmez. Daha çok, oradaki yükü ses, ışık, ritim, anlatı ya da imge halinde işleyerek ortak alana taşır. Bu nedenle sanatçı, Tulpar hattında toplumsal şebekenin en uçtaki transformatörü gibi düşünülebilir: en yüksek voltajlı gerilimi alır, onu doğrudan boşaltmaz; biçime çevirir ve ortak dünyaya ışık olarak geri verir.

Fakat burada hayati bir ayrım gerekir: Her sanat hakiki taşıma üretmez. Bazı estetik biçimler de gerilimi gerçekten dönüştürmek yerine, yalnızca onun taşkınlığını estetize eder. Şiddeti parlatan, boşalımı seyirlik hazza çeviren, yarayı kitsch bir duyguya indiren, karanlığı yalnızca tüketim nesnesi yapan estetik rejimler, hakiki sanatın taşıma işlevinden uzaklaşabilir. Bu nedenle OGT açısından sanatın ölçütü yalnızca etkileyici olması ya da güzel görünmesi değildir. Asıl soru şudur: Bu eser gerilimi biçime mi çeviriyor, yoksa biçim altında kısa devreyi mi parlatıyor?

Buradan estetik ile etik arasındaki bağ daha da netleşir. Etik olmayan estetik, çoğu zaman işgale, teşhire, taşkınlığa ya da duygusal manipülasyona kayabilir. Estetik olmayan etik ise gerilimi biçimden mahrum bırakarak kuru buyruğa dönüşebilir. Sanat bu iki alanı bağladığı ölçüde büyük hale gelir. Çünkü hakiki sanat, ne yalnızca süsleyicidir ne de yalnızca öğretici. O, ontolojik gerilimin insanî biçimde taşınabildiği estetik-etik rejimdir.

Bu nedenle OGT açısından sanatın toplumsal işlevi de büyüktür. Sanat yalnız bireyin iç yükünü dönüştürmez; toplumun ortak yasını, kolektif travmasını, tarihsel kırılmasını ve konuşulamayan gerilimlerini de taşıyabilir. İyi bir şiir, toplumun suskun yarasını dillendirebilir. Hakiki bir roman, kolektif çürümenin biçimini gösterebilir. Büyük bir müzik, dağılmış iç akımları ortak ritim içinde toplayabilir. Böylece sanat, yalnız bireysel katarsis değil; kolektif tutrak işlevi de görebilir.

Sonuç olarak Tulpar hattında sanat, ne lüks ne dekor ne de yalnız dışavurumdur. Sanat, ontolojik gerilimin estetik askısıdır. O, gerilimin şiddete dönüşmeden görünür olma, taşınma ve paylaşılma rejimidir. Başka bir deyişle, sanat, yangına dönüşebilecek akımın ışığa çevrilmesidir. Bu nedenle sanatçı da yalnız güzeli üreten kişi değil; yüksek gerilim altında biçim kurabilen, karanlığı başkaları için seyredilebilir ve düşünülebilir hale getiren kişidir.

En kısa formülle:

Sanat, ontolojik gerilimin estetik askısıdır. 
Etik gerilimi taşır; estetik onu ışığa çevirir.

13. Lacan ve Tulpar: Büyük Öteki, Eksiklik ve Ontolojik Gerilim

Ontolojik Gerilim Teorisi’nin çağdaş düşünceyle en verimli karşılaşmalarından biri, kuşkusuz Jacques Lacan ile kurduğu ilişkide ortaya çıkar. Çünkü Lacan, modern öznenin kendi içine kapalı, kendine saydam ve bütünlüklü bir varlık olmadığını en keskin biçimde gösteren düşünürlerden biridir. Özellikle eksiklik, bölünmüş özne, arzu ve Büyük Öteki kavramları, insanın tamlık içinde değil; yapısal bir yarık içinde kurulduğunu gösterir. Bu yönüyle Lacan, OGT açısından aşılması gereken bir rakipten çok, ciddiye alınması gereken güçlü bir teşhistir. Ne var ki Tulpar hattı, Lacan’ın açtığı bu çatlağı olduğu gibi devralmaz; onu daha derin bir ontolojik zemine taşır.

Lacan’da özne, kendi başına tam ve dolu bir varlık değildir. Öznenin kuruluşu, dilin, temsilin ve simgesel düzenin içine girmesiyle birlikte bölünmüş hale gelir. İnsan, ne kendine bütünüyle sahiptir ne de arzusuna tam olarak egemendir. Arzu, eksiklikten doğar; özne ise daima kendi kendisine eksik, yarım ve ötelenmiş halde kurulur. Bu nedenle Lacan’ın en önemli katkılarından biri, modern özneyi romantik bütünlük fantezisinden çıkarmasıdır. İnsan, kendine denk düşen yekpare bir öz değil; temsil ve eksiklik içinde dolaşan bölünmüş bir yapıdır.

Bu çerçevede Büyük Öteki, Lacan’ın düşüncesinde merkezi bir yere sahiptir. Büyük Öteki, basitçe karşımdaki kişi değil; dili, yasayı, simgesel düzeni, anlamın geldiği alanı ve öznenin içine yerleştiği büyük yapısal sahayı ifade eder. Özne, kendini doğrudan ve saf biçimde kurmaz; Öteki’nin alanında konuşur, arzular, anlamlandırır ve tanınma arar. Bu yüzden özne için mesele yalnızca “ben kimim?” sorusu değildir; aynı zamanda “Öteki benden ne istiyor?” ve “Ben, Öteki’nin düzeninde nereye düşüyorum?” sorularıdır.

Fakat Lacan’ın asıl sert hamlesi, bu Büyük Öteki’yi mutlak bir garantör olarak düşünmemesidir. Büyük Öteki işlevsel olarak vardır; dil, yasa ve anlam alanı olarak işler. Ama aynı zamanda eksiktir. Son kertede onu teminat altına alan tam, kusursuz ve kapanmış bir üst zemin yoktur. Lacan’ın meşhur cümlesiyle: “Büyük Öteki yoktur.” Bu cümle, elbette hiçbir simgesel düzen olmadığı anlamına gelmez. Daha derindeki anlamı şudur: Öznenin içine yerleştiği yasa ve anlam alanı, son bir bütünlük ve kusursuz garanti üretmez. Dil vardır ama tam değildir; yasa vardır ama son temeli saydam değildir; anlam vardır ama kapanmaz.

Ontolojik Gerilim Teorisi tam da bu noktada Lacan’ı ciddiye alır. Evet, özne eksiktir. Evet, Öteki tam değildir. Evet, anlam kapanmaz. Evet, insan tamlığa yerleşemez. Fakat Tulpar hattı burada durmaz. Çünkü Lacan’da eksiklik öncelikle simgesel düzenin açığı olarak görünürken, OGT bu açığın daha derin bir zemine dayandığını öne sürer. Başka bir deyişle, eksiklik yalnızca temsilin, dilin ya da öznel kuruluşun bir yarığı değildir; varoluşun kendisinin ontolojik gerilimli oluşu ile ilgilidir.

Tam da bu nedenle Tulpar hattı, Lacan’ın eksiklik teşhisini kabul eder; ama onu yalnızca dilsel ya da simgesel bir düzeyde bırakmaz. Çünkü OGT açısından öznenin yarığı, daha derindeki bir varlık yarığının insan ölçeğindeki görünümüdür. Dilin kapanmaması, arzunun doyumsuzluğu, öznenin bölünmüşlüğü ve Büyük Öteki’nin eksikliği, hepsi birlikte daha derin bir hakikate işaret eder: varoluş, tam değildir. Başka bir deyişle, Lacan çatlağı simgesel düzeyde teşhis eder; Tulpar ise bu çatlağın ontolojik olduğunu ileri sürer.

Bu ayrım son derece önemlidir. Çünkü eğer eksiklik yalnızca simgesel düzene aitse, o zaman sorun daha çok temsilin sınırlarıyla ilgili kalır. Oysa eksiklik ontolojik hale geldiğinde, mesele yalnızca “dil yetmiyor” sorunu olmaktan çıkar; “varoluşun kendisi neden çatlaklı açılıyor?” sorusuna dönüşür. OGT tam da burada belirir. Öznenin eksikliği artık yalnızca dilin yapısal açığı değil; ayrılık, sonluluk, mesafe ve kırılganlık içeren varoluş alanının insan üzerindeki etkisidir.

Bu nedenle Tulpar hattında Büyük Öteki’nin eksikliği, yalnızca simgesel garantinin çöküşü değil; daha derinde, mutlak tamlığa kapalı bir varoluş düzeninin göstergesi haline gelir. Özne, artık yalnızca yasaya ve dile tam olarak yerleşemeyen bir varlık değil; ontolojik olarak gerilimli bir dünyada, eksiklik ve yıkım ihtimali altında yaşayan bir varlıktır. Buradan çıkan sonuç şudur: Lacan’ın eksik öznesi, OGT’de ontolojik gerilim altındaki özneye dönüşür.

Bu noktada Tulpar hattının Lacan’dan ayrıldığı bir başka kritik yer de taşıma meselesidir. Lacan, öznenin yarığını güçlü biçimde teşhis eder; arzunun kapanmazlığını ve Öteki’nin eksikliğini görünür kılar. Ancak OGT, bu teşhisin üzerine insanın ne yaptığı sorusunu daha belirgin biçimde ekler. Öznenin eksik olduğunu söylemek yeterli değildir; bu eksiklik altında nasıl kaldığını da sormak gerekir. İşte burada Tutrak, Askı ve Tutuluş kavramları devreye girer. Lacan özneyi bölünmüş olarak gösterir; Tulpar ise bölünmüş öznenin ontolojik gerilim altında dağılmadan kalabilme rejimini kurmaya çalışır.

Dolayısıyla OGT, Lacan’ı reddeden değil; onu ontolojik olarak genişleten bir hat kurar. Lacan’ın “Büyük Öteki yoktur” cümlesi, Tulpar hattında şu anlama gelir: Özneyi son kez kurtaracak kusursuz bir simgesel bütünlük yoktur. Fakat bundan yalnızca anlam çöküşü sonucu çıkmaz. Aynı zamanda şu sonuç çıkar: Özne, eksikliğin ve gerilimin dışına çıkamayacağına göre, kendi iç omurgasını, kendi askısını ve kendi tutuluş rejimini kurmak zorundadır. Çünkü artık mesele boşluğu kapatmak değil; boşluk altında çözülmeden kalabilmektir.

Bu nedenle Lacan ile Tulpar arasındaki ilişki, basit bir etkileşim ya da benzerlik ilişkisi değildir. Daha doğrusu, Lacan Tulpar için bir başlangıç noktasıdır ama son nokta değildir. Lacan çatlağı gösterir; Tulpar ise soruyu değiştirir: Bu çatlak altında insan nasıl ayakta kalır?

En kısa formülle:

Lacan eksikliği simgesel düzeyde teşhis eder. 
Tulpar ise bu eksikliği ontolojik gerilim olarak yeniden kurar. 
Lacan çatlağı gösterir; Tulpar, o çatlak altında nasıl kalınacağını sorar.

14. Nietzsche ve Tulpar: Taşmak mı, Taşımak mı?

Ontolojik Gerilim Teorisi’nin çağdaş düşünceyle ikinci büyük hesaplaşma hattı, Nietzsche üzerinden açılır. Eğer Lacan, öznenin tam olmadığını, eksiklik ve yarık içinde kurulduğunu gösteriyorsa; Nietzsche de hayatın merkezine kuvvet, taşma, değer yaratımı ve güç istenci meselelerini yerleştirir. Bu nedenle Tulpar hattı açısından Nietzsche, görmezden gelinebilecek bir düşünür değildir. Tam tersine, özellikle güç, kudret, yaratım ve insanın sınırı meselesi bakımından ciddiye alınması gereken büyük bir rakiptir. Ne var ki Tulpar’ın asıl farkı tam burada belirir: Nietzsche’de öne çıkan şey çoğu zaman taşma iken, OGT’de merkezî soru taşımadır.

Nietzsche düşüncesinin en güçlü yanlarından biri, hayatı zayıf bir korunma refleksi ya da edilgin bir katlanma olarak değil; yaratıcı, dönüştürücü ve çoğu zaman taşkın bir kuvvet alanı olarak düşünmesidir. Özellikle güç istenci kavramı, varoluşu yalnızca muhafaza eden değil, aşan, biçim veren, zorlayan ve yeni değerler kuran bir dinamizm olarak okumaya imkân verir. Bu anlamda Nietzsche, modern konforculuğa, pasifliğe, sürü ahlâkına ve zayıflığın idealleştirilmesine karşı sert bir itiraz üretir. İnsan, onda yalnızca korunacak bir canlı değil; kendi sınırını aşabilecek bir yaratım kudreti olarak düşünülür.

Bu yaklaşımın gücü açıktır. Çünkü Nietzsche, hayatın içindeki enerji, gerilim ve potansiyeli ciddiye alır. Varoluşu yalnızca huzur, denge ya da pasif iyilik hali olarak değil; yaratıcı bir kuvvet ve biçim verme meselesi olarak düşünür. Bu yönüyle Nietzsche, OGT açısından önemli bir uyarıcı işlev görür. Zira Ontolojik Gerilim Teorisi de gerilimi pasifleştirilecek bir fazlalık olarak değil; hayatın temel gerçekliği olarak ciddiye alır. Her iki hat da insanı steril huzur içinde tasarlamaz. Her ikisi de hayatın sertliğini ve yükünü görünür kılar.

Ancak tam da bu ortaklık noktasında asıl ayrım belirir. Nietzsche’de kuvvet çoğu zaman artış, taşma, kendini aşma ve yeni değer koyma ile düşünülür. İnsan, burada aşılması gereken bir köprü gibi görünür; büyüklük, çoğu zaman mevcut insanî sınırların ötesine geçme cesaretiyle ilişkilendirilir. Özellikle Übermensch figürü, tam da bu hattın simgesel yoğunlaşmasıdır: kendini aşan, yeni değerler kuran, zayıf ahlâkı geride bırakan ve kendi kudretini biçimlendiren figür.

Tulpar hattı tam bu noktada başka bir yön seçer. Çünkü burada asıl soru, insanın ne kadar taştığı değil; ne kadarını dağılmadan taşıyabildiğidir. Başka bir deyişle, OGT’de kuvvetin asıl problemi artış değil, rejimdir. Bir enerji, bir gerilim ya da bir kudret ne kadar yoğun olursa olsun, eğer onu taşıyacak bir tutrak ve onu hemen boşalmaya dönüştürmeyecek bir askı yoksa, o güç yaratıcı değil yıkıcı hale gelebilir. Bu yüzden Tulpar hattında büyüklük, taşmada değil; gerilim altında çözülmeden kalabilmede aranır.

Tam da bu nedenle OGT, Nietzscheci anlamda bir “güç felsefesi” değildir. Elbette gerilimi, kudreti, iç enerjiyi ve yıkıcı potansiyeli ciddiye alır. Fakat bunların değerini, artış derecesine ya da taşkınlığına göre ölçmez. Mesele daha çok güç olmak değil; mevcut gerilim altında neyin ayakta kalabildiğini sormaktır. Böyle bakıldığında, Tulpar hattı için asıl soru şudur: Kuvvet, hangi rejimde hayat verici olur; hangi rejimde yangına dönüşür?

Bu nedenle Nietzsche ile Tulpar arasındaki fark yalnızca ton farkı değildir; insan anlayışında köklü bir ayrımdır. Nietzsche’nin figürü, çoğu zaman aşma, yükselme ve değer yaratma figürüdür. Tulpar’ın figürü ise daha kırılgan, daha sınırlı, ama aynı zamanda daha ontolojik bir sahada belirir: o, çözülmeden kalabilen öznedir. Burada mesele insanı geride bırakmak değil; insan kalmayı mümkün kılacak iç omurgayı kurmaktır. Bu yüzden Tulpar hattı, Übermensch’in yalnızca adını değiştirip başka bir isim önermiyor; bizzat başka bir insan figürü kuruyor.

Bu figür için “tutraklı insan” denebilir; ama bu ad, Nietzscheci bir üstünleşmenin yerli versiyonu olarak anlaşılmamalıdır. Çünkü burada ne fetih arzusu, ne kendini mutlaklaştırma, ne de dramatik yükseliş ideali vardır. Daha çok, eksiklik, ayrılık, sonluluk ve gerilim altında yine de biçimini kaybetmeden kalabilen özne söz konusudur. Bu yüzden Tulpar figürü, kahramanlık mitine değil; ontolojik dürüstlüğe yaslanır. Zafer vaadine değil; taşıma ciddiyetine dayanır.

Nietzsche ile Tulpar arasındaki ayrım en açık biçimde şu formülde görünür:

Nietzsche’de mesele insanı aşmaktır; 
Tulpar’da ise mesele çözülmeden kalmaktır.

Bu formül, aynı zamanda iki farklı etik rejimi de açığa çıkarır. Nietzsche’de etik, çoğu zaman değer yaratacak kadar güçlü olma, kendi yasasını kurma ve taşma cesaretiyle ilgilidir. Tulpar’da ise etik, yüksek gerilimi kısa devreye çevirmeden taşıyabilme ehliyetiyle ilgilidir. Birinde aşma ön plandadır; diğerinde askı. Birinde yükselme vurgusu baskındır; diğerinde tutuluş. Birinde güç kendini dayatma kapasitesiyle değer kazanır; diğerinde güç, kendini ve başkasını yakmadan taşınabilir hale geldiği ölçüde anlam kazanır.

Bu yüzden OGT, Nietzsche’nin hayatı dinamizm ve kuvvet olarak okuma kudretini önemser; fakat onun insanı sürekli kendini aşmaya zorlayan yönünü sınırlı bulur. Çünkü OGT açısından insan, ontolojik olarak sonlu ve kırılgandır. Bu sonluluk, aşılması gereken bir zayıflık değil; düşüncenin başlangıç noktasıdır. İnsan kendini sürekli aşmak zorunda değildir; önce kendi gerilimi altında dağılmadan kalabilmelidir. İşte Tulpar hattının asıl ciddiyeti burada yatar.

Sonuç olarak Tulpar ile Nietzsche arasındaki ilişki, bir reddiye değil; yön değişikliğidir. Nietzsche, kuvvetin ve taşmanın önemini gösterir. Tulpar ise şunu sorar: Taşmak başka şeydir, taşımak başka şeydir. İnsan için asıl mesele hangisidir? Ontolojik Gerilim Teorisi’nin cevabı açıktır: İnsan için asıl mesele, gücün miktarı değil; gerilim altında dağılmadan kalabilme rejimidir.

En kısa formülle:

Nietzsche kuvveti gösterir. 
Tulpar, kuvvetin rejimini sorar. 
Nietzsche’de büyüklük taşmadadır; 
Tulpar’da ise taşıyabilmektedir.

15. Modernite ve Tamir İdeolojisi

Ontolojik Gerilim Teorisi’nin çağdaş dünyaya yönelttiği en köklü eleştirilerden biri, modernitenin insanı ve toplumu bir tür tamir projesi olarak kavramasına yöneliktir. Modern düşünce, farklı biçimlerde de olsa, insanı eksiklerinden arındırılabilir, kusurları giderilebilir, yaraları onarılabilir ve sonunda daha işlevsel, daha dengeli, daha sağlıklı bir hâle getirilebilir bir yapı olarak düşünme eğilimindedir. Bu eğilim yalnız teknik alanlarda değil; psikolojide, eğitimde, siyasette, terapi kültüründe, kişisel gelişim söyleminde ve hatta gündelik hayatın dilinde dahi kendini gösterir. İnsan artık çoğu zaman ontolojik bir varlık olarak değil, optimize edilmesi gereken bir proje olarak ele alınır.

Bu çerçevede acı, eksiklik, çatışma, kırılganlık ve huzursuzluk çoğu zaman dışsal bozukluklar gibi görülür. Sanki doğru teknik uygulanırsa, doğru terapi bulunursa, doğru kurumlar kurulursa, doğru yaşam tarzı benimsenirse ya da doğru bilinç geliştirilebilirse, insan nihayet dengeli, tam, sağlıklı ve kendiyle barışık bir hâle yerleşebilecektir. Modernite burada örtük biçimde bir tamlık vaadi taşır. Bu tamlık bazen ilerleme, bazen refah, bazen özgürleşme, bazen kişisel gelişim, bazen psikolojik iyilik hâli, bazen de toplumsal düzen biçiminde sunulur. Ama vaat değişse de yapı değişmez: İnsan tamir edilebilir bir şey olarak tasarlanır.

Ontolojik Gerilim Teorisi bu yaklaşımı kökten problemli bulur. Çünkü burada gözden kaçan şey, insanın yalnızca tarihsel, toplumsal ya da psikolojik olarak yaralı olmadığı; daha derinde, ontolojik olarak gerilimli bir varlık olduğudur. Eğer eksiklik, sonluluk, ayrılık, çatışma ve kırılganlık insanın dışına sonradan eklenmiş bozukluklar değilse, o hâlde modernitenin tamir dili en başından yetersiz kalır. İnsan bir makine değilse, sorun da yalnızca arıza değildir. Tam da bu nedenle OGT açısından modern tamir ideolojisi, insanın yapısal gerilimini yanlış okuyarak onu düzeltilebilir bir nesneye indirgeme eğilimi taşır.

Bu indirgeme, ilk bakışta iyileştirici görünür. Çünkü tamir söylemi umut verir: daha iyi olacaksın, düzeleceksin, tamamlanacaksın, güçleneceksin, kendin olacaksın. Fakat bu vaat aynı zamanda çok ağır bir yük üretir. Eğer tamlık mümkün bir norm olarak sunuluyorsa, o zaman kırılgan kalan, acı çeken, dağılma riski taşıyan ya da gerilim altında hâlâ zorlanan özne, kolayca başarısız, eksik, yetersiz ve “yeterince çalışmamış” ilan edilir. Böylece ontolojik gerilim, kişisel kusur gibi yaşanmaya başlar. Modernite insanı rahatlatmaz; çoğu zaman kendi yapısal çatlağından utanır hale getirir.

Bu noktada kişisel gelişim dili, modern tamir ideolojisinin en görünür biçimlerinden biridir. Burada insan sürekli olarak kendini aşmaya, daha verimli olmaya, travmalarını çözmeye, içsel blokajlarını kaldırmaya, daha mutlu, daha uyumlu ve daha dengeli hale gelmeye çağrılır. Elbette bu çağrıların bazı sınırlı yararları olabilir; mesele bunları tümüyle reddetmek değildir. Fakat OGT açısından asıl sorun, bu dilin insanı ontolojik gerilim taşıyan bir varlık olarak değil, sürekli düzeltilmesi gereken bir performans nesnesi olarak kurgulamasıdır. Böylece insan, kendi çatlağıyla dürüst biçimde yaşamak yerine, sürekli olarak kendini “tam hale getirmeye” zorlanır.

Aynı yapı kurumsal ve siyasal düzeyde de görülür. Modern devlet, modern eğitim, modern yönetim ve modern teknokrasi, çoğu zaman toplumun bütün gerilimlerini yönetilebilir, denetlenebilir ve nihayetinde çözülebilir problemler gibi ele alır. Oysa OGT açısından toplum da insan gibi gerilim taşır. Çatışma, ayrılık, farklılık, eşitsizlik, kayıp ve tarihsel yarıklar tümüyle ortadan kaldırılamaz. Kurumların görevi bunları yok etmek değil, taşınabilir kılmaktır. Fakat modern tamir ideolojisi, bu gerilimleri ya bastırmaya ya da teknik prosedürlerle tamamen giderilebilir sandığı için, çoğu zaman daha kırılgan yapılar üretir. Dışarıdan düzenli görünen sistemler, ilk büyük sarsıntıda içten çökebilir; çünkü gerçek tutrak yerine yalnızca yüzeysel işleyiş inşa edilmiştir.

Bu nedenle OGT açısından modernite, yalnızca ilerleme ve rasyonalite rejimi değildir; aynı zamanda gerilimle yaşayamayan bir tamlık fantezisidir. Bu fantezi, insanı da toplumu da gerçekte olduklarından daha düz, daha yönetilebilir ve daha tamir edilebilir sayar. Oysa ontolojik gerilim taşıyan varlıklar olarak ne insan ne de toplum, tümüyle arızasız hale getirilebilir. Bu yüzden asıl mesele, gerilimi nasıl sıfırlayacağımız değil; gerilim altında neyin ayakta kalabileceğidir.

Tam da burada Tulpar hattı moderniteye karşı alternatif bir cümle kurar:

İnsan tamir edilecek bir makine değil; yük taşıyan bir köprüdür.

Bu cümle, OGT’nin modern tamir ideolojisine yönelttiği itirazın özüdür. Köprü metaforu önemlidir. Çünkü köprü, yükün yokluğunda değil; tam tersine yük altında anlam kazanır. Asıl mesele köprünün üstünden hiçbir şey geçmemesi değil; geçen şeyin ağırlığı altında çöküp çökmemesidir. Aynı şekilde insanın da değeri, gerilim yaşamamasında değil; gerilim altında hangi omurgayla, hangi askıyla, hangi tutuluş rejimiyle ayakta kalabildiğinde belirir.

Bu bakımdan OGT, modern dünyaya yönelik daha sert ama daha dürüst bir öneri sunar. İnsan kendini tamamlamak zorunda değildir; çünkü tam olmayacaktır. Acıyı tümüyle silmek mümkün değildir; çünkü acı, ayrılığın ve sonluluğun yapısal sonucudur. Toplum bütün çatışmalarını çözerek saf uyuma yerleşemez; çünkü çokluk gerilim üretir. O hâlde sahici mesele şudur: Gerilimsiz bir dünya kurmak değil, gerilim altında çözülmeden kalacak iç ve ortak yapılar kurmak.

Bu nedenle OGT, moderniteyi yalnızca eleştirmez; onun yerine başka bir insan ve kurum anlayışı önerir. Bu anlayışta:
- insan optimize edilecek bir performans varlığı değil, gerilim taşıyan varlıktır, 
- eğitim uyum makinesi değil, tutrak kurma rejimidir, 
- hukuk tam adalet vaat eden bir mutlaklık değil, şiddeti askıya alan kurumsal eşiktir, 
- sanat süs değil, ontolojik gerilimin estetik askısıdır, 
- siyaset ise toplumsal yükü taşınabilir kılan rejim meselesidir. 

Bu noktada OGT’nin moderniteye yönelttiği temel itiraz daha net görünür: Modern dünya, insanı tamir etmeye çalışırken çoğu zaman onun ontolojik gerilimini yanlış okur. Gerilim ortadan kalkmadığında ise insanı eksik, başarısız ya da uyumsuz ilan eder. Oysa sorun, insanın yeterince düzelmemesi değildir; insanın ontolojik olarak gerilim taşıyan bir varlık olmasıdır.

Sonuç olarak modern tamir ideolojisi, insanı rahatlatmaktan çok ona yeni bir baskı yükler: Tam ol, iyi ol, iyileş, dengelen, tamamlan, başarılı ol. OGT ise daha sert ama daha özgürleştirici bir şey söyler: Sen tam olmayacaksın; mesele tam olmadan dağılmadan kalabilmek. Bu yüzden Ontolojik Gerilim Teorisi, moderniteye karşı bir umutsuzluk değil; tamlık fantezisinden kurtulmuş daha dürüst bir varoluş bilgisi önerir.

En kısa formülle:

Modernite insanı tamir etmek ister. 
OGT ise insanın tamir değil, taşıma problemi olduğunu söyler.