ANLAM ARAYIŞININ ERKEN ÇOCUKLUK KÖKENİ
Baba Figürü, Şizoid Yapı ve Metafizik Sistem Kurma Arzusu
Giriş“Tanrısal hakikat” arayışı çoğu zaman teolojik ya da felsefî bir eğilim gibi okunur. Sanki insan, yalnızca düşünsel merakı yüzünden metafiziğe yönelir; sanki hakikat arayışı sadece aklın ufkunda doğan soylu bir faaliyetmiş gibi. Oysa psikanalitik perspektif bize daha derin, daha rahatsız edici bir şey söyler: Anlam arayışı yalnızca entelektüel bir yükseliş değildir; erken çocuklukta kurulan, eksik kalan ya da çatallanan simgesel yapının geç bir yankısı, hatta kimi zaman telafisidir.
İnsan yalnızca düşünmek için hakikati aramaz. Bazen dağılmamak için arar. Bazen içindeki boşluğu bir sistemle çevrelemek için. Bazen de çocuklukta yeterince kurulamamış sınır, yasa, güven ve otorite duygusunu daha yüksek bir düzlemde yeniden tesis etmek için.
Bu metnin temel tezi şudur: Metafizik sistem kurma arzusu, baba işlevinin erken dönemdeki kuruluş biçimiyle yakından ilişkilidir; şizoid yapı ise bu arzunun soyut, içe dönük ve sistematik formunu besleyen özel bir psikodinamik zemin sunar. Böyle bakıldığında metafizik, yalnızca düşüncenin değil; aynı zamanda yaranın, eksikliğin, düzen arzusunun ve aşkın bir güven ihtiyacının da dilidir.
I. BABA FİGÜRÜ: YASA, SINIR VE SİMGESEL DÜZEN
1. Freud: Otorite, Yasak ve Kültüre GeçişFreud açısından baba figürü, Oidipal yapı içinde yalnızca aile içi bir otorite değildir; yasa ve yasakla özdeşleşen kurucu işlevdir.[^1] Baba, çocuğun ilk mutlak arzusuna, yani anneyle kesintisiz bütünlük fantezisine sınır koyan figürdür. Bu sınır sadece bir yasak değildir; aynı zamanda çocuğun doğadan kültüre, itkiden dile, kaynaşmadan ayrışmaya geçişidir.
Bu yüzden baba, yalnızca engelleyen değil, düzenleyen figürdür. Arzuyu bastırmaz sadece; ona biçim verir. Çocuğu mutlak doyum hayalinden çıkarır ve onu toplumsal dünyanın eksik, dolaylı, kurallı alanına sokar. Dolayısıyla baba işlevi, arzunun düzenleyicisi, yasanın temsilcisi ve toplumsal dünyanın kapısıdır.
Ancak bu işlev zayıf, tutarsız ya da yaralıysa çocuk önünde iki problematik yol bulabilir: Ya otoriteyle aşırı özdeşleşip katı ve acımasız bir üst-ben kurar ya da yasa boşluğunu içsel kurgular, zihinsel yapılar ve özel sistemler aracılığıyla doldurmaya girişir. İkinci yol, metafizik sistem kurma arzusunun psikodinamik çekirdeğini anlamak açısından özellikle önemlidir.
2. Lacan: Babanın Adı ve Büyük ÖtekiLacan, baba figürünü biyolojik bir kişi olarak değil, simgesel bir işlev olarak düşünür.[^2] “Babanın Adı” dediği şey, çocuğu imgesel bütünlük alanından çıkarıp simgesel düzene geçiren kurucu kesintidir. Bu geçişle birlikte çocuk, anlamın dışarıdan geldiği, dilin kendisini öncelediği ve arzunun artık dolaysız değil dolayımlı olduğu bir dünyaya girer.
Bu dünyanın adı, Lacan’da “Büyük Öteki”dir: dilin alanı, yasanın kaynağı, anlamın referans noktası. Fakat Lacan’ın asıl radikal katkısı burada başlar: Büyük Öteki tam değildir. Eksiktir. Simgesel düzen kendi kendini mutlak biçimde temellendiremez. Hiçbir yasa, hiçbir anlam sistemi, hiçbir otorite kendi garantisini bütünüyle içinde taşımaz.
İşte öznenin krizi tam burada doğar. Eğer bu eksiklik tolere edilemezse, birey ya Büyük Öteki’yi mutlaklaştırır ve dogmatik yapılara sığınır ya da anlamın tüm zeminini çözüp psikotik dağılmaya yaklaşır. Olgun yapı ise üçüncü yolu seçer: Yasanın gerekli olduğunu kabul eder ama onun eksiksiz olmadığını da bilir. Hakikate yönelir, fakat onu elinde tutabileceğini sanmaz.
3. Kohut: İdealize Edilmiş Ebeveyn İmgesi ve Kendilik BütünlüğüKohut’un kendilik psikolojisinde baba figürü, çocuğun kendilik organizasyonunda idealize edilmiş ebeveyn imgesi olarak işlev görür.[^3] Çocuk güçlü, tutarlı ve güvenilir bir figüre yaslanarak kendi iç bütünlüğünü kurar. Bu yaslanma patolojik değil, gelişimsel bir zorunluluktur. Çünkü kendilik, başlangıçta kendi kendine taşıyıcı değildir; dışarıdaki güçlü bir figürün istikrarına ihtiyaç duyar.
Eğer bu figür yeterince güvenilir değilse, yetişkinlikte aşkın bir referans arayışı devreye girebilir. Burada Tanrısal Hakikat, yalnızca teolojik bir nesne değil; kendilik bütünlüğünü stabilize eden yüksek bir dayanak işlevi görebilir. İnsan bazen Tanrı’yı sadece inanmak için değil, dağılmamak için arar.
II. ŞİZOİD YAPI VE METAFİZİK EĞİLİM
Şizoid organizasyon, nesne ilişkileri kuramında içsel geri çekilme, yoğun iç dünya yatırımı ve mesafe üzerinden güven kurma eğilimiyle tanımlanır.[^4] Böyle bir yapı, dış dünyanın talepkâr ve istilacı gerçekliğine karşı kendi iç evrenini korunaklı bir alan hâline getirir. Burada düşünce, yalnızca kavrama aracı değil; sığınak, filtre ve iç düzen kurma biçimidir.
Şizoid yapının bazı temel özellikleri metafizik eğilimle doğrudan temas eder: iç alanın genişliği, duyguların zihinselleştirilmesi, soyutlama kapasitesinin yüksekliği, mesafe ile güvenlik arasındaki bağ ve içsel sistem kurmaya yatkınlık. Eğer baba figürü erken dönemde duygusal olarak erişilmez ya da aşırı kontrolcü ise, çocuk dışarıdaki yasaya güvenmek yerine kendi iç yasasını kurmaya yönelebilir.
İşte bu iç yasa, yetişkinlikte metafizik sistem kurma arzusu olarak geri dönebilir. Bu durum doğrudan patoloji değildir. Hatta çoğu durumda yüksek sembolik kapasitenin, derin soyutlama gücünün ve varoluşsal yoğunluğun ürünüdür. Ancak risk şurada başlar: Hakikate yönelmek başka şeydir; hakikatle özdeşleşmek başka şey. Birincisi düşüncenin asaletidir, ikincisi narsisistik ya da psikotik kaymanın başlangıcı olabilir.
III. TANRISAL HAKİKAT, GÜVEN VE ESARET FOBİSİ
Metafizik arayışın duygusal çekirdeğinde çoğu zaman “güven” vardır. Erken bağlanma literatürü, güvenin insan ruhsallığında temel düzenleyici işlev taşıdığını gösterir.[^5] İnsan yalnızca sevgi değil, ontolojik emniyet de arar. Dünya dayanılır olsun ister. Varlık zeminsiz görünmesin ister. Anlam, sadece doğru değil; aynı zamanda taşıyıcı da olsun ister.
Ne var ki şizoid yapı için güven hiçbir zaman saf bir rahatlama değildir. Güven çoğu zaman yakınlık demektir; yakınlık ise yutulma riskini çağırır. Teslimiyet, korunma duygusu üretirken aynı anda esaret korkusunu da tetikleyebilir. Bu nedenle Tanrısal Hakikat, hem güven kaynağı olabilir hem de mutlak yasa olarak hissedildiğinde boğucu bir totaliteye dönüşebilir.
Burada ortaya çıkan gerilim psikotik değil, çoğu zaman olgun bir gerilimdir. Çünkü olgun yapı ambivalansı taşıyabilir. Hem güvenmek ister hem özgürlüğünü korumak ister. Hem aşkın bir referans arar hem onun içinde erimekten korkar. Psikotik yapı bu gerilimi taşıyamaz; ya mutlak teslim olur ya mutlak kopuş yaşar. Olgun metafizik ise güven ile mesafe, bağlılık ile özerklik arasındaki ince hattı koruyabilir.
IV. ANLAM ARAYIŞI VE İNSAN İLİŞKİLERİNİN YETERSİZLİĞİ
Derin metafizik yoğunluk yaşayan bireylerde insan ilişkileri kimi zaman gerçek ama sınırlı, anlamlı ama sonlu görünür. Burada tehlikeli bir eşik vardır. Kişi bu sonluluğu ya ontolojik üstünlük fantezisine çevirir ya da sadece katman farkını kabul eden daha olgun bir pozisyona yerleşir.
İlk durumda insan ilişkileri küçümsenir, diğer insanlar “yetersiz”, “yüzeysel” ya da “hakikatten habersiz” görülür. Bu, metafizik arayışın narsisistik zehirlenmesidir. İkinci durumda ise kişi insan ilişkilerinin kıymetini inkâr etmeden onların sınırlılığını kabul eder. Dostluk, aşk, aile, konuşma, paylaşım; bunların hepsi gerçektir ama nihai değildir. İnsanın sonsuzluk talebini bütünüyle doyuramazlar.
Olgun yapı burada şunu söyleyebilir: İnsan ilişkileri sonludur; hakikat arayışı ise daha geniş, daha derin ve daha sonsuz bir yönelimdir. Ama biri diğerini geçersiz kılmaz. Hakikate yönelen bir özne, insanı hor görmek zorunda değildir. Tam tersine, sonluluğu kabul ettiği ölçüde insan ilişkilerini daha sahici kurabilir.
V. METAFİZİK SİSTEM KURMA: SAVUNMA MI, İNŞA MI?
Metafizik sistem kurma arzusu birçok düzlemde okunabilir. Bu arzu, kaosu yapılandırma çabası olabilir. Baba işlevinin eksikliğine karşı içsel bir telafi olabilir. Kendilik bütünlüğünü stabilize eden aşkın bir referans arayışı olabilir. Aynı zamanda hakiki bir düşünsel yaratım, yüksek sembolik kapasitenin ürünü ve varoluşsal dürüstlüğün bir formu da olabilir.
Dolayısıyla sorulması gereken soru, metafiziğin savunma olup olmadığı değil; hangi koşullarda savunmaya kapandığı, hangi koşullarda ise olgun bir inşaya dönüştüğüdür. Şu şartlar korunduğunda metafizik sistem kurma sağlıklı bir faaliyet olarak kalabilir: şüphe korunuyorsa, gerçeklik testi bozulmuyorsa, insan ilişkileri değersizleşmiyorsa, hakikat sahiplenilmiyor ama ona yönelinmeye devam ediliyorsa.
Olgun mistik ya da metafizik pozisyon, hakikati kapatmaz; ona açılır. Kesinlik üretmez; saygı üretir. Hakikate hükmetmez; onun önünde hizalanır.
VI. TANRISAL HAKİKAT İLE BÜYÜK ÖTEKİ’NİN EKSİKLİĞİ
Mutlak Güven Arayışı ile Yapısal Boşluk Arasındaki Gerilim
Metafizik arayış çoğu zaman mutlak bir referans noktası talep eder. Tanrısal Hakikat, nihai güven zemini, anlamın son garantörü ve kaosa karşı aşkın düzen olarak düşünülür. Ancak Lacan’ın meşhur formülü burada sert bir müdahale yapar: “Büyük Öteki’nin Ötekisi yoktur.”[^6] Başka bir deyişle, simgesel düzen kendini nihai biçimde temellendirebilecek ikinci bir merciye sahip değildir.
Bu, zorunlu olarak Tanrı’nın yokluğu anlamına gelmez; daha çok, insanın kurduğu hiçbir anlam sisteminin kendi başına mutlak garanti taşıyamayacağı anlamına gelir. Bu noktada metafizik arayış ile psikanalitik yapı arasında verimli ama keskin bir gerilim doğar.
Eğer birey Büyük Öteki’yi mutlaklaştırırsa, dogmatik sistemler ortaya çıkar. Hakikat kapalı bir kaleye dönüşür; şüphe düşman, belirsizlik tehdit hâline gelir. Eğer Büyük Öteki tamamen çökerse, anlam dağılır, gerçeklik testi zayıflar ve özne psikotik kırılmaya yaklaşabilir.[^7] Olgun pozisyon ise bu iki uç arasında kurulur: Büyük Öteki gereklidir, ama eksiktir.
Bu durumda Tanrısal Hakikat iki farklı şekilde kavranabilir. Birinci ihtimalde o, yapısal boşluğu kapatmak için kullanılan total bir güven nesnesine dönüşür. Böyle olduğunda metafizik, savunma işlevi görür. İkinci ihtimalde ise Tanrısal Hakikat ele geçirilemeyen, simgesel temsile sığmayan, aşkın kalan bir yönelim olarak anlaşılır. Bu durumda eksiklik korunur; hakikat kapatılmaz. Bu ikinci çizgi, negatif teolojiye ve mistik geleneğin daha olgun formlarına yakındır.
Burada güven de iki ayrı biçim alır. Kapatıcı güven, boşluğun kalmadığı, sistemin tamamlandığı, hakikatin net ve ele geçirilmiş olduğu yanılsamasıdır. Açık güven ise eksikliğin kabul edildiği, belirsizliğin tolere edildiği, hakikatin sahiplik değil yönelim olduğu bir formdur. Şizoid yapı için ikinci form daha yaşanabilir görünür. Çünkü bu yapı özerkliğe ihtiyaç duyar; total ve boğucu bir Tanrı tasavvuru onda esaret duygusunu tetikleyebilir. Buna karşılık gizemi ve aşkınlığı koruyan bir Tanrı tasavvuru, hem güven hem mesafe, hem bağlılık hem nefes alanı sunabilir.
Olgun mistik pozisyon tam da burada ortaya çıkar: Hakikat vardır; ama bütünüyle temsil edilemez. Temsil edilemez; ama yine de ona yönelmek mümkündür. Özne burada hakikatle özdeşleşmez, onu mülk edinmez, onun adına hüküm dağıtmaz. Sadece onun karşısında durmayı, ona doğru hizalanmayı, onun önünde susmayı öğrenir.
VII. EKSİK BÜYÜK ÖTEKİ İLE İLÂHÎ KEMÂL ARASINDA
Lacanyen Yapısal Boşluk ile Eş‘arî–Mâturîdî Ontolojisinin Çapraz Okuması
İlk bakışta Lacan’ın yapısal eksiklik tezi ile klasik Sünnî kelâmın ilâhî kemâl anlayışı birbirine zıt görünür. Lacan’da simgesel düzen eksiktir; kelâmda ise Tanrı mutlak kemâl sahibidir, zâtında ve sıfatlarında eksiklikten münezzehtir.[^8] Birinde anlamın garantisi sorunsallaştırılır, diğerinde hakikat Allah’ta sabitlenir.
Fakat burada temel ayrımı doğru koymak gerekir: Lacan’ın eksik dediği şey Tanrı değil, simgesel düzendir. Kelâmın kemâl atfettiği şey ise insanî temsil değil, aşkın varlıktır. Bu ayrım yapıldığında iki yaklaşım arasında mutlak bir çelişki değil, daha incelikli bir gerilim ortaya çıkar.
Eş‘arî çizgide Tanrı’nın iradesi mutlak belirleyicidir.[^9] Güven, ilâhî kudrete teslimiyet üzerinden kurulur. Fakat burada da insan aklının ve kavrayışının sınırlı olduğu kabul edilir. İnsan ilâhî hikmeti bütünüyle kuşatamaz. Bu yönüyle Eş‘arî çizgi, Lacan’ın eksiklik vurgusuyla beklenmedik bir paralellik taşır: kemâl Tanrı’ya aittir, eksiklik ise insana ve onun temsil düzenine.
Mâturîdî gelenek ise akla daha güçlü bir yer açar.[^10] İyilik ve kötülüğün aklen kavranabilir oluşu, insan fiillerinin sorumluluk alanı ve ilâhî adalet vurgusu, güveni sadece aşkın iradeye değil, aklî düzenliliğe de bağlar. Bu, psikodinamik açıdan daha dengeli bir zemin üretebilir. Hakikat vardır; insan onu bütünüyle değil ama kısmen kavrayabilir. Böylece belirsizlik nihilizme, sınırlılık da çökmeye dönüşmez.
Psikanalitik perspektifte eksiklik öznenin yapısındadır. Kelâmî perspektifte ise eksiklik mahlûkatın yapısına aittir. Her iki yaklaşım da insanın mutlak hakikati bütünüyle kuşatamayacağı fikrinde buluşur. Bu ortaklık, metafizik sistem kurma arzusunu frenleyen önemli bir ilkedir. Çünkü burada özneye şu hatırlatılır: Hakikat mümkündür, ama insanî sistem onunla özdeş değildir.
Şizoid yapı açısından Tanrı’nın mutlak yasa koyucu olarak tasviri bazen esaret korkusu üretebilir. Fakat klasik kelâmda Tanrı yalnızca kahredici kudret değil; aynı zamanda hikmet, adalet ve rahmetle düşünülen ilâhî kemâldir. Böylece güven, total kontrol duygusundan çıkarılıp ahlâkî bir zemine taşınabilir.
Bu çapraz okumanın ulaştığı sonuç şudur: Simgesel temsil eksiktir; ilâhî hakikat ise aşkındır ve kemâldir. İnsan bilgisi sınırlıdır. O hâlde hakikat vardır; fakat insanın onu bütünüyle temsil etmesi mümkün değildir. Yine de ona yönelmek mümkündür. Bu üçlü yapı hem psikanalitik eksikliği hem de kelâmî kemâli aynı çerçevede düşünmeye izin verir.
Metafizik sistem kurma arzusu ancak şu şartlarda dengede kalır: Tanrı mutlak kemâl olarak kavranır, fakat hiçbir insanî sistem Tanrı ile özdeşleştirilmez; simgesel düzenin eksikliği kabul edilir, fakat bundan nihilist bir sonuç çıkarılmaz; hakikat aşkın bırakılır, fakat ona yönelme iradesi korunur. Bu pozisyon dogmatizmi önler, psikotik mutlaklaşmayı engeller ve şizoid özerkliği bütünüyle parçalamadan metafizik güvene alan açar.
SonuçAnlam arayışı, sanıldığı kadar masum bir zihinsel merak değildir; çoğu zaman çocukluğun derin örgütlenmeleriyle, eksik kalmış simgesel bağlarla, güven ihtiyacıyla, yasa problemiyle ve iç dünyanın savunucu mimarisiyle örülüdür. Baba figürünün kuruluş biçimi, şizoid yapının içe çekilmiş yoğunluğu ve aşkın bir referans arayışı, metafizik sistem kurma dürtüsünde birbirine bağlanabilir.
Fakat burada belirleyici olan şey, hakikatin aranması değil; onun nasıl arandığıdır. Hakikati kapatmak için mi arıyoruz, yoksa ona açılmak için mi? Eksikliği inkâr etmek için mi, yoksa onunla yaşamayı öğrenmek için mi? Tanrı’yı içsel kaosu susturacak total bir garantiye mi dönüştürüyoruz, yoksa aşkınlığını koruyarak önünde hizalanmayı mı öğreniyoruz?
Olgun metafizik pozisyon, ne dogmatik kapanmadır ne psikotik çözülüştür ne de nihilist dağılma. O, eksik simgesel düzen ile aşkın hakikat arasındaki gerilimi taşıyabilen, güveni kesinlikle karıştırmayan, hakikati sahiplenmeden ona yönelmeyi sürdüren bir özne pozisyonudur.
Bu pozisyonda güven vardır; ama kesinlik yoktur.
Saygı vardır; ama özdeşleşme yoktur.
Hakikat vardır; ama mülk edinilemez.
Ve belki de gerçek metafizik olgunluk tam burada başlar.
Ertuğrul Tulpar
Dipnotlar[^1]: Freud, S. (1923). The Ego and the Id.
[^2]: Lacan, J. (1957–1958). The Seminar, Book V: The Formations of the Unconscious.
[^3]: Kohut, H. (1971). The Analysis of the Self.
[^4]: Fairbairn, W. R. D. (1952). Psychoanalytic Studies of the Personality.
[^5]: Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss.
[^6]: Lacan, J. (1960). Subversion of the Subject and Dialectic of Desire.
[^7]: Fink, B. (1995). The Lacanian Subject.
[^8]: Eş‘arî, el-İbâne; Mâturîdî, Kitâbü’t-Tevhîd.
[^9]: Watt, W. M. (1973). The Formative Period of Islamic Thought.
[^10]: Rudolph, U. (2015). Al-Māturīdī and the Development of Sunni Theology.
Son İletiler