Son İletiler1
Din & Felsefe / Ynt: KURAN'DA RIZIK, ADALET VE ŞİDDET
« Son İleti Gönderen: Ertugrul Tulpar 26 Ocak 2026, 06:27:36 ös »ÜSTÜNLÜK VE DERECELER
Fark, Bağımlılık ve Meşruiyetin Askısı
Kur’an’da sıkça tekrarlanan bir ifade dikkat çeker:
“Bak, rızık bakımından onların kimini kiminden üstün kıldık” (İsrâ 21);
“Onlardan kimini kimine derecelerle üstün kıldık ki, biri diğerine iş gördürebilsin” (Zuhruf 32).
Bu ayetler yüzeysel bir okumada, hiyerarşinin ilahî bir meşruiyet kazandığı izlenimini verebilir. Modern eleştiri çoğu zaman buradan hızla şu sonuca ulaşır: Kur’an, yöneten–yönetilen ayrımını doğal ve meşru saymaktadır. Oysa bu sonuç, ayetlerin metin içindeki işleviyle örtüşmez.
Kur’an’da geçen üstünlük (tafdîl), ontolojik bir değer farkı değildir; ahlâkî bir üstünlük ya da yönetme hakkı hiç değildir. Kalıcı, sabitlenmiş bir statü anlamı da taşımaz. Kur’an hiçbir yerde “üstün olan hükmetsin”, “üstün olan yönetsin” ya da “üstün olan haklıdır” demez. Bu bağlantılar, metnin kendisinde değil, okurun zihninde kurulmaktadır.
“Derecelerle üstün kılma” ifadesi de sabit bir hiyerarşi ya da piramit üretmez. Aksine, üç temel özelliği beraberinde getirir: üstünlük değişkendir, mutlak değildir ve tek taraflı değildir. Dereceler, kimlik değil durum üretir; konum değil ilişki kurar. Bu nedenle Kur’an’daki derecelendirme, bir yönetim şeması değil, insanlar arasında kaçınılmaz bir karşılaşma ve temas alanı oluşturur.
Zuhruf 32’de geçen “birbirine iş gördürmek” ifadesi bu noktada belirleyicidir. Ayetin işaret ettiği ilişki mutlak egemenlik ya da tek yönlü tahakküm değildir. “İş gördürmek”, aynı anda bağımlılık üretir; ihtiyacı görünür kılar. Birinin diğerine iş gördürmesi, aynı zamanda ona muhtaç olması demektir. Bu muhtaçlık, üstünlüğün kendi başına meşruiyet üretmesini engeller.
Dikkat çekici olan bir diğer nokta, üstünlüğün Kur’an’da ısrarla Allah’a nispet edilmesidir. Bu nispetin işlevi, üstünlüğü insanın elinden almaktır. Eğer üstünlük liyakate, başarıya, üretime ya da güce bağlansaydı, insan şu cümleyi rahatlıkla kurabilirdi: “Üstünüm, o hâlde hükmederim.” Kur’an tam olarak bu cümlenin kurulmasını engeller.
Bu nedenle Kur’an, üstünlüğü adaletle birleştirmez. Çünkü üstünlük–adalet birleşimi, hızla şiddeti meşrulaştıran bir zincire dönüşür: “Üstünüm” denir, ardından “haklıyım”, sonra “yönetirim” ve nihayet “cezalandırırım”. Kur’an bu zinciri daha ilk halkada kırar. Üstünlük vardır; ancak hak üretmez, hüküm üretmez, şiddet üretmez.
Bu çerçevede üstünlük ve dereceler ayetleri, ne sınıfsal bir düzen kurar, ne erkek egemenliğini meşrulaştırır, ne de kapitalist bir hiyerarşi üretir. Yaptıkları şey daha sınırlayıcı ve daha sarsıcıdır: insanın elindeki farkı üstünlük, üstünlüğü hak, hakkı hüküm, hükmü ise şiddet sayma arzusunu askıya almak.
Genel Kapanış: Üç Hattın Birlikte Okunuşu
Rızık, miras ve üstünlük ayetleri birlikte okunduğunda Kur’an’ın herhangi bir ekonomik ya da siyasal modeli onaylamadığı açıkça görülür. Rızık, hak iddiasını askıya alır; miras, hüküm verme arzusunu sınırlar; üstünlük ise meşruiyet üretimini bozar. Bu nedenle Kur’an ne kapitalisttir ne sosyalisttir; ne erkek egemen bir düzeni kutsar ne de eşitliği nihai bir manifesto hâline getirir. Kur’an’ın yaptığı şey daha sarsıcıdır: insanın, düzen kurarken kendini adaletin yerine koyma arzusunu hedef alır.
Fark, Bağımlılık ve Meşruiyetin Askısı
Kur’an’da sıkça tekrarlanan bir ifade dikkat çeker:
“Bak, rızık bakımından onların kimini kiminden üstün kıldık” (İsrâ 21);
“Onlardan kimini kimine derecelerle üstün kıldık ki, biri diğerine iş gördürebilsin” (Zuhruf 32).
Bu ayetler yüzeysel bir okumada, hiyerarşinin ilahî bir meşruiyet kazandığı izlenimini verebilir. Modern eleştiri çoğu zaman buradan hızla şu sonuca ulaşır: Kur’an, yöneten–yönetilen ayrımını doğal ve meşru saymaktadır. Oysa bu sonuç, ayetlerin metin içindeki işleviyle örtüşmez.
Kur’an’da geçen üstünlük (tafdîl), ontolojik bir değer farkı değildir; ahlâkî bir üstünlük ya da yönetme hakkı hiç değildir. Kalıcı, sabitlenmiş bir statü anlamı da taşımaz. Kur’an hiçbir yerde “üstün olan hükmetsin”, “üstün olan yönetsin” ya da “üstün olan haklıdır” demez. Bu bağlantılar, metnin kendisinde değil, okurun zihninde kurulmaktadır.
“Derecelerle üstün kılma” ifadesi de sabit bir hiyerarşi ya da piramit üretmez. Aksine, üç temel özelliği beraberinde getirir: üstünlük değişkendir, mutlak değildir ve tek taraflı değildir. Dereceler, kimlik değil durum üretir; konum değil ilişki kurar. Bu nedenle Kur’an’daki derecelendirme, bir yönetim şeması değil, insanlar arasında kaçınılmaz bir karşılaşma ve temas alanı oluşturur.
Zuhruf 32’de geçen “birbirine iş gördürmek” ifadesi bu noktada belirleyicidir. Ayetin işaret ettiği ilişki mutlak egemenlik ya da tek yönlü tahakküm değildir. “İş gördürmek”, aynı anda bağımlılık üretir; ihtiyacı görünür kılar. Birinin diğerine iş gördürmesi, aynı zamanda ona muhtaç olması demektir. Bu muhtaçlık, üstünlüğün kendi başına meşruiyet üretmesini engeller.
Dikkat çekici olan bir diğer nokta, üstünlüğün Kur’an’da ısrarla Allah’a nispet edilmesidir. Bu nispetin işlevi, üstünlüğü insanın elinden almaktır. Eğer üstünlük liyakate, başarıya, üretime ya da güce bağlansaydı, insan şu cümleyi rahatlıkla kurabilirdi: “Üstünüm, o hâlde hükmederim.” Kur’an tam olarak bu cümlenin kurulmasını engeller.
Bu nedenle Kur’an, üstünlüğü adaletle birleştirmez. Çünkü üstünlük–adalet birleşimi, hızla şiddeti meşrulaştıran bir zincire dönüşür: “Üstünüm” denir, ardından “haklıyım”, sonra “yönetirim” ve nihayet “cezalandırırım”. Kur’an bu zinciri daha ilk halkada kırar. Üstünlük vardır; ancak hak üretmez, hüküm üretmez, şiddet üretmez.
Bu çerçevede üstünlük ve dereceler ayetleri, ne sınıfsal bir düzen kurar, ne erkek egemenliğini meşrulaştırır, ne de kapitalist bir hiyerarşi üretir. Yaptıkları şey daha sınırlayıcı ve daha sarsıcıdır: insanın elindeki farkı üstünlük, üstünlüğü hak, hakkı hüküm, hükmü ise şiddet sayma arzusunu askıya almak.
Genel Kapanış: Üç Hattın Birlikte Okunuşu
Rızık, miras ve üstünlük ayetleri birlikte okunduğunda Kur’an’ın herhangi bir ekonomik ya da siyasal modeli onaylamadığı açıkça görülür. Rızık, hak iddiasını askıya alır; miras, hüküm verme arzusunu sınırlar; üstünlük ise meşruiyet üretimini bozar. Bu nedenle Kur’an ne kapitalisttir ne sosyalisttir; ne erkek egemen bir düzeni kutsar ne de eşitliği nihai bir manifesto hâline getirir. Kur’an’ın yaptığı şey daha sarsıcıdır: insanın, düzen kurarken kendini adaletin yerine koyma arzusunu hedef alır.